Y cyfryngau amgen: ceffyl pren Troea?

Waeth i ni gydnabod un gwirionedd sylfaenol ar y dechrau un: nid oes unrhyw beth cynhenid Gymreig am y cyfryngau cyfrwng Saesneg yng Nghymru ac ni cheir ychwaith y fath beth â chyhoeddfan neu fywyd cyhoeddus penodol Gymreig trwy gyfrwng y Saesneg. Mae difrifoldeb y sefyllfa hon a'i goblygiadau ar ein cyfer yng Nghymru eisoes wedi cael eu trafod a'u dadansoddi'n huawdl a hynny droeon erbyn hyn, ond i grynhoi: mae'r dinesydd Cymreig cyffredin yn byw o ddydd i ddydd heddiw heb ddysgu nemor ddim am y cynllunio gwleidyddol sydd yn dylanwadu cymaint ar ei fywyd, boed hynny trwy gyfrwng y cyngor lleol, y Senedd yng Nghaerdydd neu lywodraeth y Deyrnas Gyfunol…

Gareth Leaman

Artes Mundi 8 – rhyfedd o fyd

Artes Mundi, a agorodd ei hwythfed arddangosfa ddiwedd mis Hydref yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, yw gwobr gelf ‘fwyaf’ y Deyrnas Gyfunol – fel mae ei nodiadau i ymwelwyr yn hoff o’n hatgoffa. Er ei bod, o ran proffeil, yn parhau i geisio dal i fyny â’r Turner Prize, dyweder – yn enwedig gan mai ymgnawdoliad cyfredol y wobr honno yw’r cryfaf a’r mwyaf blaengar mewn cof – mae ei gwobr ariannol hael a’i chwmpas rhyngwladol yn sicrhau ei bod wedi ei gosod reit ynghanol y drafodaeth ynghylch diffinio celf gyfoes, a hynny lawn cymaint ag unrhyw sefydliad tebyg yn y Deyrnas Gyfunol.

Dylan Huw

Gareth Jones a newyn Wcráin

Meta-stori sydd gen i, sef hanes y ffordd yr adroddir y stori: stori Gareth Jones yn Rwsia ac Wcráin. Bydd llawer wedi clywed, yn fras o leiaf, am y newyddiadurwr ifanc a mentrus o Gymro a fu’n llygad-dyst i newyn mawr Sofietaidd 1932–33 ac a geisiodd dynnu sylw’r byd ato. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1935, ac yntau’n ddim ond 29 oed, lladdwyd ef gan fanditiaid yn Mantsiwria, o bosib ar gais yr heddlu cudd Sofietaidd. Aeth trigain mlynedd fudan heibio, ac wedyn, yn y ganrif newydd, cafwyd diddordeb cynyddol yn ei hanes.

Ned Thomas

Hen Wlad fy Nhadau - a neb arall

‘Pryd wyt ti’n disgwyl i’r llo ’ma gael ei eni?’ Dyna’r cwestiwn a ofynnwyd i eneth ddeuddeg oed yn 1940 pan gyrhaeddodd ben ei thaith yn Sweden. Roedd wedi teithio bum can milltir ar ei phen ei hun o’i chartref yng Ngwlad y Saami yn y Ffindir. Yn gwmni iddi ar y daith roedd hanner dwsin o wartheg, un ohonynt yn gyflo. ‘Dydd Sadwrn,’ atebodd yn bendant, am y rheswm syml mai dydd Sadwrn oedd yr unig ddiwrnod o’r wythnos roedd hi’n gwybod y gair Swedeg amdano. Pan anwyd y llo ar fferm fach ddiarffordd ar y dydd Sadwrn canlynol, enillodd Helena enw fel tipyn o arbenigwraig ymhlith cymdeithas fach…

Gruffydd Jones

Cymdogion caled

Yma yn Coleraine, ceir nifer o elfennau sy’n agos at yr asgwrn i mi, yn adleisio fy magwraeth yng ngorllewin Cymru. Mae hon yn ardal sy’n dibynnu ar dwristiaeth i gynnal yr economi leol. I’r rhai nad ydynt yn gyfarwydd â’r profiad o groesi’r ffin o’r Weriniaeth i Ogledd Iwerddon, mae’n werth nodi nad oes unrhyw dystiolaeth weledol ohoni. Dim wal, dim ffens fetel. Mae’r tyrau diogelwch wedi hen fynd. Yr unig arwydd i’r teithwyr yw’r newid yn y rhwydwaith ffôn.

Nerys Williams

Y rhifyn newydd


O’r archif


Croeseiriau

Dadansoddi

Yr athronydd yn y Cremlin

Pan ymwelais â Rwsia am y tro cyntaf yn 2013, roedd newidiadau mawr ar droed. Y flwyddyn honno y dechreuodd y Cremlin hyrwyddo’n agored ideoleg geidwadol, Gristnogol ac wrth-Ewropeaidd a fyddai, cyn hir, yn lledu fel pla drwy’r Gorllewin. Tan hynny, credwn mai…

Samuel Jones

Trigfannau Moderniaeth

Pan gefais i’r neges ym mis Ionawr eleni, darllen ysgrif ddylanwadol Virginia Woolf (1882-1941), ‘A Room of One’s Own’ (1928) yr oeddwn i, wrth baratoi seminar ar feirniadaeth lenyddol. Dywed Virginia Woolf yn y gwaith hwn ei bod yn trin ‘merched a ffuglen’. Ond mewn…

Mererid Puw Davies

Croeso i’r byd ôl-seciwlar

Mae Bryn Seion yn dadfeilio. Erbyn hyn, mae’r ffenestri wedi eu dryllio a chadwyn rydlyd ar draws y gatiau. Mae Bethania’n wag. Yn St Margaret’s, cynhaliwyd y gwasanaeth olaf ddegawd yn ôl. Dal ati mae Bethesda, ond daeth Ysgol Sul Bethel Newydd i ben.

Dafydd Huw Rees

Cyfansoddi

Cam ymlaen

Ar fore o wanwyn tua chanol yr ugeinfed ganrif, camodd dyn ifanc tenau oddi ar y bws hanner awr wedi deg i Lynderi a sefyll ar un pen i’r bont gerdded goncrit. Doedd dim siopau yn y fan hon, ychydig iawn o…

Christopher Meredith

Cape Cod

Marian terfynol rhewlifol ydi Cape Cod, a rhoi ei deitl daearyddol iddo. Mae’n ymestyn am 65 milltir i’r Iwerydd ac, ar ei uchaf, yn codi i oddeutu 96 metr. Rhyw 16,000–20,000 mlwydd oed ydi’r marian hwn, sy’n gymharol ifanc mewn termau rhewlifol, ond mae’n dynesu…

Elan Grug Muse

Y Rhawnbais / Rhan 6

[Diweddariad. Cynnig arall arni] Aeth y stori o gwmpas y wlad. Ar ôl iddyn nhw glywed, daeth y dynion pwysig ynghyd a phenderfynu gofyn iddo ysgaru â'i wraig am gyflawni trosedd mor erchyll. Dyma'i ateb o: 'Does dim rheswm [...] ngwraig gan fy mod i'n gwybod…

Jerry Hunter

GEIRIAU

Yr awdur yn ei elfen

Darllen llun

Gwynt y Dwyrain

Cyfweld

Theatr gwleidyddiaeth: holi Adam Price

Ni ddylai neb wadu maint yr her sy’n ein hwynebu a’r rhwystrau ar hyd y ffordd. Mae’n fynydd anferth i’w ddringo. Rwy’n grediniol y gallwn ni, ac rwy’n grediniol fod raid i ni ddringo’r mynydd, ond mae’n fater o symud ar nifer o lefelau. Mewn unrhyw gyfnod o newid,…

Roger Awan-Scully

Holi Beti George

Yn rhyfedd iawn, ro’n i’n wleidyddol ers fy mod i’n blentyn. Rwy’n credu bod fy nhad wedi cael lot o ddylanwad arna i – er, mewn cymdeithas cefn gwlad, doedd neb yn trafod gwleidyddiaeth. Ac wrth gwrs, yng ngwaelod Sir Aberteifi, lle ro’n i wedi cael fy…

O’r Pedwar Gwynt

Y saith chwyldro - rhagflas

‘Mae pob chwyldro [ynni] wedi cyflymu prosesau bywyd; mae’n arbennig o wir am y chwyldro diwydiannol. Felly, os darganfyddir ffynonellau sy’n cynnig digonedd o ynni di-garbon yn y dyfodol, mi fydd hynny’n arwain at fwy o ynni, mwy o waith a mwy o rym. Os ydi’r…

Cynog Dafis yn holi R Gareth Wyn Jones

Adolygu

Poblyddiaeth: y cysgod arhosol

Nid yw’r cysyniad o boblyddiaeth yn un cwbl eglur. Caiff y gair ei luchio o gwmpas y dyddiau hyn, a’i ddefnyddio mewn ffyrdd mor llac ac amwys nes ei fod, bron iawn, yn ddiystyr. Weithiau, fe’i defnyddir i ddynodi ‘poblogaidd’, dro arall, ‘ffasgaidd’. Nid yr…

Angharad Penrhyn Jones

Hiliaeth a Chymreictod

Prin fod unrhyw un yn ysgrifennu am hil yn Unol Daleithiau’r America heddiw â’r un angerdd, yr un dyfeisgarwch, yr un graen â Ta-Nehisi Coates. Ef, yn ôl Toni Morrison, yw etifedd James Baldwin, yr unig un a lwyddodd i lenwi’r gwacter sydd wedi bodoli ers…

Dyfrig Jones

O Gefn Golau i’r sêr ac yn ôl

Ym mhennod gyntaf ei lyfr dylanwadol The Dragon has Two Tongues (1968), sy’n sôn am ei ddatblygiad fel awdur, mae Glyn Jones – brodor o Ferthyr – yn datgan: ‘While using cheerfully enough the English language, I have never written in it a word about any country…

Katie Gramich