Er mwyn y plant, o ddifri

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol Allumette. Hon ydi un o greadigaethau'r darlunydd a'r awdur Tomi Ungerer, a fu farw ar 8 Chwefror yn 87 oed.

Roedd yna deimlad stori 'go iawn' am y llyfr hwn dan glawr caled brown ac Allumette wedi ei fframio'n bictiwr yn ei ganol, yn pefrio fel pen eirias y fatsien yn ei llaw. Realaeth ddianwes ac anarferol oedd gwedd y byd a ddarganfyddais rhwng y cloriau, golygfeydd a oedd…

Sioned Puw Rowlands

Llafnau o oleuni

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich breuddwydion; mae’n gampwaith ac mi fydd yn glasur.

Gwyddom fod Lleuwen Steffan yn gerddor unigryw â llais trawiadol a gonestrwydd amrwd i’w mynegiant. Gyda’r albwm hwn, mae hi wedi cyrraedd ei hanterth. Mae’n waith cyfoethog sy’n plethu ynghyd ddylanwadau gwerin, jazz, cerddoriaeth gospelsoul, canu gwlad, a’r hen emynau Cymreig. Cydweithiodd Lleuwen â rhai o gerddorion mwyaf dawnus ein cenedl er mwyn crefftio’r traciau arbennig hyn – criw amrywiol tu hwnt, yn cynnwys y delynores Llio Rhydderch, y…

Angharad Penrhyn Jones

Public Service Broadcasting

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un ymhlith nifer o ymatebion clodwiw i effeithiau diwylliannol a chymdeithasol tranc y diwydiant glo a ryddhawyd yn gymharol ddiweddar, gan gynnwys y ffilmiau PrideStill the Enemy Within a’r gyfres deledu Adam Price a Streic y Glowyr yn 2014. Yn eu hamrywiol ffyrdd, mae pob un o’r cynyrchiadau hyn yn ystyried y streic a gwrthsafiad yr NUM a’r cymunedau oedd yn gefn iddynt. 

Albwm cysyniadaol yw Every Valley sy’n adrodd hanes meysydd glo de Cymru yn ail hanner yr ugeinfed ganrif. Mae apêl y grŵp yn eang tu…

Ceri Williams

Beth yw’r Gymraeg am ‘dawn chorus’?

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael. Mae’n addo rhamantiaeth rhyw fore a aeth dros gof; yn ernes o ddiwrnod newydd yng nghwmni byd natur.

Dawn chorus yn Saesneg, côr y bore bach yn Gymraeg, yn ôl Geiriadur yr Academi – idiom sy’n ddigon trawiadol, er efallai’n llai cyfarwydd na’r Saesneg. Rhaid i mi gyfaddef na chlywais yr ymadrodd Cymraeg nes dechrau ymchwilio i’r ysgrif hon. I mi, dawn chorus oedd y profiad o glywed canu’r adar ar doriad gwawr; mae…

Dyfan Maredudd Lewis

Gwerth cariad

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am ei farddoniaeth yw'r ffordd y mae'n llwyddo i wared iaith o'i phwysau, nes iddi ymdebygu yn ei ddwylo i olau'r lloer.' Dyma ddarn ganddo ar werth profi gwewyr cariad, o'r gyfrol Pensieri (1845), myfyrdodau a gasglwyd ynghyd ar ddiwedd ei oes, a'u cyhoeddi wedi ei farw ...

Giacomo Leopardi

Y rhifyn cyfredol


O’r archif


Croeseiriau

Dadansoddi

Yr athronydd yn y Cremlin

Pan ymwelais â Rwsia am y tro cyntaf yn 2013, roedd newidiadau mawr ar droed. Y flwyddyn honno y dechreuodd y Cremlin hyrwyddo’n agored ideoleg geidwadol, Gristnogol ac wrth-Ewropeaidd a fyddai, cyn hir, yn lledu fel pla drwy’r Gorllewin. Tan hynny, credwn mai…

Samuel Jones

Trigfannau Moderniaeth

Pan gefais i’r neges ym mis Ionawr eleni, darllen ysgrif ddylanwadol Virginia Woolf (1882-1941), ‘A Room of One’s Own’ (1928) yr oeddwn i, wrth baratoi seminar ar feirniadaeth lenyddol. Dywed Virginia Woolf yn y gwaith hwn ei bod yn trin ‘merched a ffuglen’. Ond mewn…

Mererid Puw Davies

Cymdogion caled

Yma yn Coleraine, ceir nifer o elfennau sy’n agos at yr asgwrn i mi, yn adleisio fy magwraeth yng ngorllewin Cymru. Mae hon yn ardal sy’n dibynnu ar dwristiaeth i gynnal yr economi leol. I’r rhai nad ydynt yn gyfarwydd â’r profiad o groesi’r ffin o’r Weriniaeth i…

Nerys Williams

Cyfansoddi

Cam ymlaen

Ar fore o wanwyn tua chanol yr ugeinfed ganrif, camodd dyn ifanc tenau oddi ar y bws hanner awr wedi deg i Lynderi a sefyll ar un pen i’r bont gerdded goncrit. Doedd dim siopau yn y fan hon, ychydig iawn o…

Christopher Meredith

Cape Cod

Marian terfynol rhewlifol ydi Cape Cod, a rhoi ei deitl daearyddol iddo. Mae’n ymestyn am 65 milltir i’r Iwerydd ac, ar ei uchaf, yn codi i oddeutu 96 metr. Rhyw 16,000–20,000 mlwydd oed ydi’r marian hwn, sy’n gymharol ifanc mewn termau rhewlifol, ond mae’n dynesu…

Grug Muse

Y Rhawnbais / Rhan 6

[Diweddariad. Cynnig arall arni] Aeth y stori o gwmpas y wlad. Ar ôl iddyn nhw glywed, daeth y dynion pwysig ynghyd a phenderfynu gofyn iddo ysgaru â'i wraig am gyflawni trosedd mor erchyll. Dyma'i ateb o: 'Does dim rheswm [...] ngwraig gan fy mod i'n gwybod…

Jerry Hunter

GEIRIAU

Yr awdur yn ei elfen

Darllen llun

Gwynt y Dwyrain

Cyfweld

Theatr gwleidyddiaeth: holi Adam Price

Ni ddylai neb wadu maint yr her sy’n ein hwynebu a’r rhwystrau ar hyd y ffordd. Mae’n fynydd anferth i’w ddringo. Rwy’n grediniol y gallwn ni, ac rwy’n grediniol fod raid i ni ddringo’r mynydd, ond mae’n fater o symud ar nifer o lefelau. Mewn unrhyw gyfnod o newid,…

Roger Awan-Scully

Holi Beti George

Yn rhyfedd iawn, ro’n i’n wleidyddol ers fy mod i’n blentyn. Rwy’n credu bod fy nhad wedi cael lot o ddylanwad arna i – er, mewn cymdeithas cefn gwlad, doedd neb yn trafod gwleidyddiaeth. Ac wrth gwrs, yng ngwaelod Sir Aberteifi, lle ro’n i wedi cael fy…

O’r Pedwar Gwynt

Y saith chwyldro - rhagflas

‘Mae pob chwyldro [ynni] wedi cyflymu prosesau bywyd; mae’n arbennig o wir am y chwyldro diwydiannol. Felly, os darganfyddir ffynonellau sy’n cynnig digonedd o ynni di-garbon yn y dyfodol, mi fydd hynny’n arwain at fwy o ynni, mwy o waith a mwy o rym. Os ydi’r…

Cynog Dafis yn holi R Gareth Wyn Jones

Adolygu

Poblyddiaeth: y cysgod arhosol

Nid yw’r cysyniad o boblyddiaeth yn un cwbl eglur. Caiff y gair ei luchio o gwmpas y dyddiau hyn, a’i ddefnyddio mewn ffyrdd mor llac ac amwys nes ei fod, bron iawn, yn ddiystyr. Weithiau, fe’i defnyddir i ddynodi ‘poblogaidd’, dro arall, ‘ffasgaidd’. Nid yr…

Angharad Penrhyn Jones

Hiliaeth a Chymreictod

Prin fod unrhyw un yn ysgrifennu am hil yn Unol Daleithiau’r America heddiw â’r un angerdd, yr un dyfeisgarwch, yr un graen â Ta-Nehisi Coates. Ef, yn ôl Toni Morrison, yw etifedd James Baldwin, yr unig un a lwyddodd i lenwi’r gwacter sydd wedi bodoli ers…

Dyfrig Jones

O Gefn Golau i’r sêr ac yn ôl

Ym mhennod gyntaf ei lyfr dylanwadol The Dragon has Two Tongues (1968), sy’n sôn am ei ddatblygiad fel awdur, mae Glyn Jones – brodor o Ferthyr – yn datgan: ‘While using cheerfully enough the English language, I have never written in it a word about any country…

Katie Gramich