Tir caled yr Elenydd

Ysbrydolwyd Hel y Mynydd (12 Ionawr 2020, S4C) gan y ffenomen sakte-TV yn Llychlyn: ‘teledu araf’. Yn 2009 darlledwyd rhaglen saith awr hynod boblogaidd ar y sianel NRK2 yn dogfennu siwrnai drên o Bergen i Oslo, prosiect a ddisgrifwyd yn y New Yorker fel ‘the iconic slow-TV programme’ ac a sbardunodd genre newydd. Enghraifft fwy diweddar ydi Reinflytting: Minutt for Minutt (Symud ceirw: o funud i funud), cyfres 168 awr o hyd a ddarlledwyd yn Norwy yn 2017. Trwy ddefnyddio drôns a cheir eira, a gosod camerâu ar gyrn y ceirw, aeth y darlledwr Norwyeg NRK ar drywydd dros 1000 o geirw wrth iddynt deithio tua’r gogledd ...

Angharad Penrhyn Jones

Unwaith, roedd gwlad

Y mis hwn, hanner canrif yn ôl, daeth rhyfel Biafra i ben. Methodd yr ymdrech i sefydlu gwlad annibynnol i'r bobl Igbo (yn bennaf) yn ne a de-ddwyrain Nigeria. Parhaodd y rhyfel am dros ddwy flynedd a hanner, a lladdwyd o gwmpas 100,000 o filwyr, rhwng y ddwy ochr. Ond bu farw rhwng 500,000 a miliwn o drigolion eraill Biafra, a llawer o'r rheini yn blant, oherwydd newyn a achoswyd yn fwriadol gan y môr-warchae a osodwyd o gwmpas Biafra gan lywodraeth ffederal Nigeria, â chefnogaeth Prydain.

Dyma efallai oedd y rhyfel cyntaf lle roedd gohebwyr teledu yn adrodd o agos, o faes y gad, ac rwy'n cofio'r lluniau erchyll o'r newynog a…

Ned Thomas

Nid darbwyllo ond llesmeirio

Cysyniad hynafol yw’r ‘aruchel’ a gafodd ei ddychmygu o’r newydd dro ar ôl tro. Hupsous yn yr hen Roeg, sublimis yn Lladin, sublime yn Ffrangeg a Saesneg, Erhaben yn Almaeneg: mae’n dynodi uchelder arbennig (neu’r safle oddi tano, sef ‘sub’ ‘limen’ – yn llythrennol, o dan drothwy). Roedd ‘arddull yr aruchel’ (stilus sublimus) â’i holl ddefnydd o drosiadau llachar, cymalau coeth ac ieithwedd gain, yn rhan hanfodol o rethreg draddodiadol, ond diffiniwyd yr aruchel mewn termau mwy arwyddocaol fyth gan ... 

Keith Chapin

Ysbrydion cythryblus Cymry Lerpwl

Cymharol brin yw ymdriniaethau â chymdeithas Cymry Lerpwl, er gwaethaf y fytholeg sydd wedi crynhoi o’i hamgylch. Efallai fod ei dirywiad a’i chymhathiad trylwyr wedi agor bwlch a lanwyd gan hiraeth a delfrydiaeth, neu efallai fod hanesyddiaeth Gymraeg wedi canolbwyntio’n ormodol ar unigolion adnabyddus ar draul y cyfangorff. Ond mae’r gyfrol newydd hon gan D Ben Rees yn cynnig trosolwg ar hanes amrywiol Cymry Lerpwl, ac yn wir, mae ei rhychwant a’i hamrywiaeth yn synnu rhywun. Er nad oes ymgais i ddadansoddi ynddi, mae’n codi sawl cwestiwn anuniongyrchol, heb eu crybwyll; cyniweiriant fel ysbrydion cythryblus ar y tudalennau, ac felly mae digon i’r darllenydd gnoi cil arno ...

Morgan Owen

Gwneud lle i’r enaid yn 2020

Mae pyrth dy fforest di, o wlad y Brutaniaid presennol, yn agored i’r eirias dân. Oni ddygwch ffrwyth yr awron, fe a’ch torrir rhag bod yn bobl.

Geiriau Morgan Llwyd yn Llyfr y Tri Aderyn (1653) yw y rhain, yn fynegiant o’r athrawiaeth a fyddai, yn ôl M Wynn Thomas, yn ‘darogan cenedlaetholdeb crefyddol, anwleidyddol, arallfydol – a hwyrach aneffeithiol – y Cymry’. Dyma'r athrawiaeth y byddai’r gweledydd o’r 20g, J R Jones, yn dwyn i gof yn ei ysgrifau ar genedlaetholdeb, â’r geiriau uchod yn epigraff i’w gyfrol Gwaedd yng Nghymru (1970). Wrth drafod bygythiad Prydeindod hiliol yn ôl yn 2016, dyma’r geiriau a gyfeiriais innau atynt, gan awgrymu mai ysbryd Jones a Llwyd oedd ei daer angen ar y pryd. Bellach, mae fflamau casineb wedi llosgi’n ulw y…

Huw L Williams

‘Roedd y dyfodol wrth d’ymyl’

Wrth i'w gyfrol ddiweddaraf gael ei chyhoeddi – The Light That Failed: A Reckoning (2019, gyda Stephen Holmes) – bu Eurozine yn cyfweld ag Ivan Krastev, un o ddadansoddwyr amlycaf y newidiadau mawr ar waith yn Ewrop ar hyn o bryd, gan gynnwys cysyniadau sydd ynghlwm wrth Brexit megis 'y mwyafrif dan fygythiad'. Dadleua Ivan Krastev a Stephen Holmes yn y gyfrol ddiweddaraf hon bod anoddefgarwch yng nghanol a dwyrain Ewrop heddiw yn rhan o'r ymwrthod byd-eang â hegemoni rhyddfrydiaeth y Gorllewin.

Ivan Krastev

Y RHIFYN DIWEDDARAF


O’r archif


Croeseiriau

Dadansoddi

Gwahanu’r awyr

Plentyn o’r Gorllewin ydw i: gorllewin Cymru a Gorllewin yr Almaen. Cafodd fy nhad ei eni yn München, yn y chwedegau. Er bod ei fam a’i lystad yn ffoaduriaid o’r Dwyrain o ganlyniad i’r rhyfel, roedd fy nheulu Almaenig yn credu’n gryf yn ideoleg West Deutschland: cynnydd…

Eluned Gramich

Darllen llun: Hilla a Bernd Becher

Lluniau o olwynion weindio pen pwll, tanciau nwy, tyrau dŵr, odynau calch a bwnceri glo a dynnwyd gan Hilla a Bernd Becher: olion ôl-ddiwydiannol a gysylltir yn bennaf â’r diwydiannau glofaol a dur. O ddiwedd y 1950au hyd ddechrau’r ganrif hon gweithiasant yn fanwl a threfnus, gan…

Diane Bailey

Ar y gorwel

O bryd i’w gilydd, ar y cyfryngau cymdeithasol neu mewn cig a gwaed, byddaf yn gweld neu glywed sgyrsiau am eiriau Cymraeg yr ystyrir eu bod yn hyll, yn amhersain neu’n syml iawn yn annymunol. Nid eu hystyr yw’r maen tramgwydd yn achos trwch y geiriau…

Dylan Foster Evans

Cyfansoddi

Filò

Ar y daith, y peth cyntaf wnaethom ni – cyn penderfynu pwy oedd yn foi go lew a phwy oedd yn fwli, cyn adrodd straeon ymuno â’r fyddin, a chyn rhoi enwau newydd i bawb, y peth cyntaf oedd rhannu clwyfau. Roedd gennym bethau sydd heb fodoli…

Siân Melangell Dafydd

Cilfachau

Cerdd sy'n troedio arfordir Bro Morgannwg yng nghwmni map Arolwg Ordnans 'Explorer' 151.

Damian Walford Davies

Y Rhawnbais / 9

Mae'n haws gosod popeth mewn trefn. Llyma dechreu [sic] rhoddi trefn ar ... Rhaid eu rhestru: pry genwair / hunangenhedlahalogol / O bosibl ymysg y rhai a oedd wedi bwyta Liwsi a'r lleill ac amlygu'r esgyrn ... 

Jerry Hunter

GEIRIAU

YSGRIFAU

MYFYRDODAU

PODLEDIADAU

Cyfweld

Gwrthod chwyldroi

​Mae Howard Williams yn awdurdod ar athroniaeth wleidyddol Immanuel Kant (Königsberg 1724-1804) a Karl Marx (Trier 1818-1883) ac yn awdur cyfrolau niferus arnynt, heb anghofio’r gyfrol Gymraeg, Marx, yn y gyfres ‘Y Meddwl Modern’ (Gwasg Gee, 1980). Ar hyn o bryd, mae wrthi’n paratoi cyfrol arall…

Howard Williams

Cyfweld Iris Murdoch

Rydym wedi trefnu cwrdd yng nghanol Llundain ar ddiwrnod cynnes o hydref. Mae baneri’n cwhwfan ym mhobman i groesawu arlywydd rhyw wlad bell, a chwaff o wynt o bryd i’w gilydd yn hyrddio’r colomennod i’r awyr uwchben Sgwâr Trafalgar. Rydym yn cwrdd mewn tŷ bwyta cyfagos, mewn ardal o’r…

Ned Thomas

Gwersi J M Coetzee

Buais yn trafod cysyniad neu ddau ar ebost â’r awdur Nobel o Dde Affrica, J M Coetzee (Cape Town, 1940-), yn ddiweddar, wrth i ffilm a seiliwyd ar un o'i nofelau, Waiting for the Barbarians (1980), gael ei rhyddhau yng ngŵyl ffilmiau Fenis fis Medi (â Johnny Depp, Robert Pattinson a Mark…

Sioned Puw Rowlands

Adolygu

Y Rhith Rhamantaidd

Ymddangosodd y radical rhamantaidd John Thelwall yn Llyswen yn 1797 heb fawr o rybudd. Dyn y ddinas ydoedd, wedi ei eni a’i fagu yn Llundain, ac wedi treulio’r rhan helaethaf o’i flynyddoedd blaenorol ym mwrlwm peryglus ei chymdeithasau gwleidyddol. Ond roedd yn ddyn…

Rhys Kaminski-Jones

Dal gafael ar y tlysau

Er na chefais gyfle hyd yma i gyfarfod â Daryl Leeworthy, awdur y gyfrol hon, rwyf wedi dod i’w nabod yn lled dda yn rhithfyd Twitter. Dywedodd wrthyf bod A Little Gay History of Wales yn ‘very “me”, as it were’. Ni allwn fod wedi cyfleu hynny’n…

Mike Parker

Cysur bwyd

Dilyn hanes teulu ifanc o Grangetown mae’r nofel hon, a hynny yn sgil Brexit. Adroddir y stori o safbwynt tad ifanc o Gwm Gwendraeth, sef Carwyn. Dyma deulu bach niwclear dosbarth canol, efo morgais, y rhieni â graddau da i’w henwau, ac o leiaf un…

Grug Muse