‘Cofiwch Dryweryn’ a gwleidyddiaeth cofio

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i wahanol bobl. Gwelais un ag arwydd ‘Yes Cymru’ ar ei bwys; un arall â siâp calon; un arall eto ar wal swyddfa Aelod Cynulliad; ac un gyda neges o gefnogaeth i Imam Sim oedd ar streic newyn yng Nghasnewydd i gefnogi achos arweinydd y Cwrdiaid.

Mae'r arwyddion (teyrngedau?) hyn nid yn unig yn mynegi gwahanol ystyron ond hefyd, mae'n amlwg, yn cyfleu llawer mwy na phrofiadau byw y rheini a symudwyd yn…

Angharad Closs Stephens

Drysau’r dyfodol yn Awst

Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni, crëwyd yr hyn a alwyd yn AGORA, o hen ddrysau a gyfrannwyd gan bobl Sir Conwy. Gofod canolog, cyhoeddus ac agored yn ninas-wladwriaethau Hen Roeg oedd yr αγορά yn wreiddiol; mae’r gair hefyd yn golygu 'cynulliad' neu 'man cwrdd'. Paentiwyd y rhan fwyaf o'r drysau hyn yn Llanrwst yn ddu a'u gosod yn igam-ogam uwchlaw'r maes mwdlyd. Disgrifiwyd yr agora Eisteddfodol hwn gan y deunydd marchnata fel 'senedd dros dro', fel 'Pafiliwn y Bobl' – gofod am yr wythnos, felly, yn ganolfan i ddychmygu dyfodol torfol.

Yn sefyll mewn sgwaryn o goch ynghanol tref Llanrwst, mae'r berfformwraig Eddie Ladd yn ein cychwyn ar daith. Dwy law o'i blaen i adfywio ysbryd Llywelyn Fawr o’i fedd gerllaw.…

Dylan Huw

Cerys mewn Versace

Pnawn glawog, pawb bach yn fflat, naws oer yn yr awyr. Dydd Sadwrn ola’ Steddfod. Trodd sudd yr wythnos yn byllau mwdlyd dan draed. Brysiais draw o’r maes i Oriel Ffin y Parc cyn i’r falen Eisteddfodol allu gafael ynof. Dyma ofod gogoneddus yn y goedwig, yn gynnes ynghanol tywyllwch y dail. A dwi mor falch fy mod wedi mentro draw i’r plasdy cysurlon: yn rhan o arddangosfa ‘Menywod Cymreig’ yr oriel roedd cynfasau o waith celf blith draphlith ar hyd y lle – gweithiau gan Seren Morgan Jones, Sarah Carvell a Luned Rhys Parri yn leinio waliau’r moethus fan ... 

Esyllt Lewis

Y tir byw

Roedd 2006 yn flwyddyn nodedig yn hanes hoyw Machynlleth. Dyna’r flwyddyn y cynhaliwyd y seremoni partneriaeth sifil gyntaf yn y dref, ychydig fisoedd ar ôl i’r gyfraith ganiatáu hynny, a hynny rhwng dau o gymeriadau’r gyfrol hon, sef George a Reg. Yn dystion i’r seremoni roedd Mike Parker, awdur y llyfr, a’i bartner Peredur, y ddau gymeriad arall sy’n ganolog i’r naratif ... 

Richard Crowe

Rory Stewart, sadrwydd a rhesymoldeb

O bryd i’w gilydd, daw achubiaeth ar ffurf annisgwyl. Pe byddwn wedi crybwyll yr enw Rory Stewart ychydig fisoedd yn ôl, tebyg mai prin fyddai’r adnabyddiaeth wedi bod ohono; ond gyda’i eiriau pwyllog a’i drafod peniog – wedi’u cyfosod â’i ymddangosiad bachgennaidd rywsut – amlygwyd Stewart fel yr ymgeisydd mwyaf trawiadol yn y ras am arweinyddiaeth y Blaid Geidwadol. Dyma’r un y byddai’r mwyafrif y tu allan i’w blaid yn ei ystyried fel y gobaith gorau os yw rhywun am geisio osgoi enbydrwydd Brexit Torïaidd ar ei waethaf ... 

Huw L Williams

Dinasyddiaeth, hil a dosbarth yng nghysgod Brexit

Yn ei chyfrol Men in Dark Times (1966), noda Hannah Arendt i’r gyflogaeth lawn a sicrhawyd gan Hitler yn y 30au greu anhawster i theorïwyr Marcsaidd: 'By 1935 or 1936 Hitler had liquidated hunger and unemployment; hence, for Brecht, schooled in the ‘classics’, there was no longer any pretense for not praising Hitler. In seeking one, he simply refused to recognize what was patent to everybody - that those really persecuted were not workers but Jews, that it was race, and not class, that counted ... 

Daniel G Williams

Y rhifyn newydd


O’r archif


Croeseiriau

Dadansoddi

Cwrdd â’r enwogion

Yn 1922 cyfarfu Marcel Proust â James Joyce mewn parti ym Mharis. Yn yr un parti y noson honno yr oedd Igor Stravinsky a Pablo Picasso hefyd. Trefnwyd yr achlysur arbennig gan noddwyr y celfyddydau, Sydney a Violet Schiff, gyda’r amcan o ddod ag…

Mihangel Morgan

Meddwlgarwch: naid i’r tywyllwch

Roedd y symptomau wedi bod yno am sbel – teimlo’n fyr fy ngwynt wrth ddringo’r grisiau adref, er fy mod yn heini; fy nghalon yn carlamu’n afreolus yng nghanol y nos; y deffro’n-rhy-gynnar-yn-y-bore er ’mod i wedi ymlâdd – ond aeth pethau i’r pen y dydd Sadwrn hwnnw. Aros mewn…

Angharad Penrhyn Jones

Pwy oedd Betsi Cadwaladr?

Yn 2009, cyhoeddwyd enwau byrddau iechyd newydd Cymru. Fel meddyg teulu yng Ngwynedd, fy ymateb cyntaf ar glywed fy mod am weithio i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr oedd gofyn ‘Betsi pwy?’ a ‘Pa brifysgol?’ Erbyn heddiw, mae nifer o lyfrau ac erthyglau wedi eu hysgrifennu amdani, i…

Gruffydd Jones

Cyfansoddi

Y Rhawnbais / 8

Er bod artaith labordy yn gallu esgor ar seciosis mewn anifeiliaid eraill, pobl yw'r unig anifeiliaid sy'n dioddef sgitsoffrenia. Mae gwaith cymharol sy'n canolbwyntio ar HARs a phatrymau perthnasol eraill yn nhrefn yr asid iocsiriboniwclëig yn awgrymu bod sgitsoffrenia wedi'i gysylltu â'n gallu…

Jerry Hunter

‘Arweinydd’ (领袖)

Flynyddoedd wedi marwolaeth yr arweinydd diledryw Mao Zedong, tyfu fel madarch mae’r efelychiadau yn Tsieina. Ers y 1990au, pan oedd mynd mawr ar gystadlaethau harddwch ar hyd a lled y wlad, sefydlwyd yn yr un gwynt gystadlaethau i ethol pob math o…

Yu Hua

Maes B

Anest dwi’m yn cofio lot am yr wsos achos o’n i’n ffocd rhanfwya o’r amsar. dwi’n cofio cyrradd ia, a ciwio. odd sdeddfod yn y gogledd go iawn am y tro cynta ers fatha 100 blwyddyn so odd pawb ’di mynd ag odda ni’n goro ciwio am ages. o’n i’n ciwio efo…

Megan Angharad Hunter

GEIRIAU

YSGRIFAU

MYFYRDODAU

Gwynt y Dwyrain

Cyfweld

Y grefft o gyfieithu ac anghofio’r hunan

Flwyddyn yn ôl, ym mis Awst 2018, yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd derbyniwyd Ffrances, Marie-Thérèse Castay, yn aelod o Orsedd y Beirdd, gan gydnabod ei chyfraniad enfawr i lenyddiaeth Cymru. Trwy gyfrwng ei gwaith cyfieithu a chenhadu ers y 1990au cyflwynodd Marie-Thérèse waith…

Ceridwen Lloyd-Morgan

Dagrau gwleidyddol yn Ewrop

Ymhlith gwleidyddion y cyfandir, ystyrir cyfrol hunangofiannol Didier Eribon (1953-),‘Dychwelyd i Reims’ (Retour à Reims, 2009; Return to Reims, 2018), fel darllen hanfodol, testun ddylai fod ar flaen rhestr pob un sy’n poeni am ddyfodol Ewrop. Ynddi, myfyria Eribon am y modd y mae’r sialens o gyd-fyw…

Édouard Louis

Theatr gwleidyddiaeth: holi Adam Price

Ni ddylai neb wadu maint yr her sy’n ein hwynebu a’r rhwystrau ar hyd y ffordd. Mae’n fynydd anferth i’w ddringo. Rwy’n grediniol y gallwn ni, ac rwy’n grediniol fod raid i ni ddringo’r mynydd, ond mae’n fater o symud ar nifer o lefelau. Mewn unrhyw gyfnod o newid,…

Roger Awan-Scully

Adolygu

Albwm lluniau polaroid

Anwybyddwch y cyflwyniad i’r gyfrol hon. Ydi, mae’n grefftus ac yn ddyfeisgar: darlunnir cyhoeddi cyfrol fel creu cerflun, cerflun a fydd efallai’n destun embaras ymhen blynyddoedd, a’r bardd wedi’i ‘osod yng nghefn yr ardd yng nghysgod y gwrych, i ddod i’r fei dim ond pan fydd y coed yn foel. A finnau’n dweud yn…

Elis Dafydd

Paradocs y ffoadur

Teirawr ar ôl ymlwybro trwy wres y Ddinas Waharddedig yn Beijing, ganol Medi 2007, cerddodd fy ngwraig a finnau allan trwy’r drws olaf, dan bortread gwyliadwrus Mao Zedong. O’r diwedd roeddem yn sefyll ar ochr gwastadedd anferth Sgwâr Tiananmen. Wedi cyrraedd Cofgolofn Arwyr y Bobl – nodwedd…

Aled Gruffydd Jones

Sgeptigiaeth gyfrifol

Prif gonsýrn James Bridle yn y gyfrol hon yw tynnu ein sylw at y modd y cawn ein camarwain o ganlyniad i’n hymddiriedaeth mewn technoleg. Tueddwn i feddwl bod gallu technoleg i gasglu mwy a mwy o ddata o reidrwydd yn ein harwain…

Huw Waters