Poblyddiaeth a’r dosbarth gweithiol

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu arferol o ddydd i ddydd, o slip talu i slip talu; ar y cyfan mae’n rhy wasgarog a chyffredinol. Ei brif fynegiant yw anniddigrwydd hydreiddiol, a chylchred parhaus diflastod ac anobaith. Yn y bôn, yn wynebau’r bobol ddiymadferth a ysbeilir gan gyfalafiaeth y mae mesur lledaeniad poblyddiaeth. Pan gaiff poen y bobol hyn ei throsi’n weledigaeth dwyllodrus, yn ateb gorsyml i wacter…

Morgan Owen

Mai nad yw’n deilio: argyfwng byd natur

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y Panel Rhynglywodraethol ar Wasanaethau Bioamrywiaeth ac Ecosystemau (IPBES) ar yr argyfwng sy’n wynebu planed Daear. Ddechrau Mai, yn UNESCO, Paris, cyfarfu gwyddonwyr a swyddogion llywodraethau 110 o wledydd i gwblhau asesiad allweddol o berthynas dyn â byd natur. Bu'r cynulliad hanesyddol hwn yn gyfle i arbenigwyr herio llunwyr polisi ... 

Bethan Wyn Jones

Herio’r disgwrs ‘adeiladu cenedl’

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Rhianwen Daniel

Drysu peth ar y plan

Ni fûm i erioed yn Oerddwr, er dyheu lawer tro am gael mynd. Mi es cyn belled, unwaith, â throi trwyn y car i lawr o Feddgelert at Bont Aberglaslyn, gan ddal i fynd am chydig cyn arafu wrth ambell dro i fyny tua’r dde drwy’r goedwig drwchus. Ond ddois i ddim i stop yn llwyr, a dal yn fy mlaen i gyfeiriad Tremadog wnes i, nes dod o hyd i adwy i allu troi’n ôl am y mynyddoedd, a thrwy ganol y rheini wedyn i Gaernarfon at dŷ fy rhieni.

Llŷr Gwyn Lewis

Nofio i fyd arall

Dwi wedi mwynhau nofio mewn dŵr rhewllyd erioed. Roedd fy Mormor, Hanna Helena (mam fy mam, yng ngogledd Sweden) yn nofio yn llynnoedd yr Arctig bob cyfle a gâi, cyn belled â bod y dŵr heb rewi’n gorn, ac mae’n debyg fy mod i a fy chwaer wedi tynnu ar ei hôl. Neu fallai mai fy nain ar ochr arall y teulu sydd ar fai. Fel merched ifanc, byddai hi, Mair, yn mynd â fy chwaer a minnau i Ddinas Dinlle, ger Caernarfon, ac yn gadael i ni neidio yn y tonnau blêr – yn y glaw, ym mis Tachwedd ... 

Angharad Penrhyn Jones

Daearu Ewrop

‘Fel priodas wedi ei threfnu â gŵr mwy cefnog.’ Dyna sut y disgrifiodd Andrea aelodaeth ei gwlad, Rwmania, o’r Undeb Ewopeaidd. Cael ei holi ydoedd ynghylch ei chanfyddiad o Ewrop, ar gyfer prosiect i gofnodi lleisiau y genhedlaeth iau, o Porto i Riga (I like Europe Caroline Gillet, 2015). Yng ngwledydd canol, dwyrain a de-ddwyrain Ewrop, dyma ddadrithiad cyfarwydd. Roedd ‘priodi’ i mewn i’r Undeb, wedi’r cyfan, yn golygu dygymod ag arferion ac egwyddorion sefydledig y teulu yng nghyfraith estynedig hwn ... 

Sioned Puw Rowlands

Chwilio am yr enaid

‘Mae’r holl awduron y gwn i amdanynt yn ateb mewn un gair pan ofynnir iddynt sut mae datblygu’n awdur: “Darllenwch.”’ Dyna ddywed Marilynne Robinson yn ei chasgliad o ysgrifau When I Was a Child I Read Books (2012). Caf fy mlino wrth weld cynifer o gyw-awduron ein cyfnod ni yn gwrthod darllen llyfrau dwys, yn arbennig llyfrau o’r gorffennol, fel petai hynny’n bygwth eu gwreiddioldeb bondigrybwyll. Nid dyna sut y mae Robinson yn gweld pethau, a hithau’n un o nofelwyr cyfoes mwyaf nodedig llenyddiaeth Americanaidd. Nid dyna safbwynt Emyr Humphreys ychwaith, nofelydd nodedig arall sy’n parhau’n ddarllenwr brwd ac newydd ddathlu ei ben-blwydd yn gant. 

M Wynn Thomas

Rhifyn Gwanwyn 2019


O’r archif


Croeseiriau

Dadansoddi

Symud tŷ

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Angharad Closs Stephens

Cadw iaith, colli gwareiddiad

Dadleua’r awdur i efrydiau Cymraeg droi cefn ar dalp o wareiddiad ac felly wadu realiti cymdeithasol y Gymru Gymraeg.

Richard Glyn Roberts

Socrates ar y stryd

Beth yn union sydd i’w ennill o’r gweithgareddau niferus hynny sy’n rhoi sylwedd i’n bywydau? Yn ôl yr Albanwr o athronydd, Alasdair MacIntyre, ceir dwy wedd i’r cysyniad o ymarfer gweithgaredd neu grefft – y buddion mewnol ac allanol.  

Rhydd yr enghraifft o blentyn yn dysgu chwarae…

Huw L Williams

Cyfansoddi

Rhannu stori, torri geiriau

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Casi Dylan

Dyddiadur myfyrdodau

Nid yn aml iawn y dyddiau diflas hyn y byddaf yn glana’ chwerthin, yn chwerthin llond fy mol a nerth fy mhen. Felly mae’n dda gen i ddweud i hynny ddigwydd ddoe, pan aeth Elizabeth a minnau i nôl y neges i le gwahanol i’r…

Jan Morris gyda Twm Morys

Yr awdur yn ei elfen

Yn dilyn marwolaeth ei dad, dychwela’r cymdeithasegydd Didier Eribon i Reims, ei dref enedigol yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc. Mae’n ailymweld â chynefin ei fagwraeth, a adawodd dri degawd yn ôl, ac yn olrhain hanes ei deulu. Trwy gyfrwng myfyrdod estynedig ar systemau dosbarth, hunaniaeth, rhywioldeb,…

Didier Eribon

GEIRIAU

Yr awdur yn ei elfen

Darllen llun

Gwynt y Dwyrain

Cyfweld

Dagrau gwleidyddol yn Ewrop

Ymhlith gwleidyddion y cyfandir, ystyrir cyfrol hunangofiannol Didier Eribon (1953-),‘Dychwelyd i Reims’ (Retour à Reims, 2009; Return to Reims, 2018), fel darllen hanfodol, testun ddylai fod ar flaen rhestr pob un sy’n poeni am ddyfodol Ewrop. Ynddi, myfyria Eribon am y modd y mae’r sialens o gyd-fyw…

Édouard Louis

Theatr gwleidyddiaeth: holi Adam Price

Ni ddylai neb wadu maint yr her sy’n ein hwynebu a’r rhwystrau ar hyd y ffordd. Mae’n fynydd anferth i’w ddringo. Rwy’n grediniol y gallwn ni, ac rwy’n grediniol fod raid i ni ddringo’r mynydd, ond mae’n fater o symud ar nifer o lefelau. Mewn unrhyw gyfnod o newid,…

Roger Awan-Scully

Sgwrsio gydag Emyr Humphreys

Emyr Humphreys (1919- ) yw un o ffigurau diwylliannol mwyaf arwyddocaol Cymru'r ugeinfed ganrif. Meddai: 'Ysgrifennaf i gadw'r blaidd o'r drws; i ddiddanu, i rannu gwybodaeth, a phwy a ŵyr, hyd yn oed i addysgu yn nhraddodiad gorau darlledu cyhoeddus; i fynegi rhywbeth nas mynegwyd…

O’r Pedwar Gwynt

Adolygu

Dethol hanes, hanes dethol?

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…

Ceridwen Lloyd-Morgan

Ar afon fawr Ohio

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Gruffydd Aled Williams

O Parry-Williams i athroniaeth ‘stand-up’

Egyr y gyfrol hon gydag ysgrif gan Howard Williams sy’n gosod gwaith a syniadaeth T H Parry-Williams mewn cyd-destun athronyddol. Dechreuir trwy olrhain y gwahanol agweddau a ddylanwadodd ar y bardd a’r ysgrifwr, megis iddo ddilyn cyrsiau seicoleg ac athroniaeth dan gyfarwyddyd yr athronydd…

Gareth Evans-Jones