Adolygu

Anweledig gan Aled Jones Williams

Rhagflas yn Pontio, 23 Medi 2016


Llŷr Titus

Amser darllen: 5 munud

05·10·2016

Mae Anweledig - Rhan 1 gan Aled Jones Williams ymysg y profiadau theatrig mwyaf cofiadwy i mi eu cael yn Gymraeg. I’r rhai ohonoch fuodd ar eich colled ac na welodd y dangosiad hwnnw, monolog hir a dirdynnol wedi ei berfformio a’i ysgrifennu’n feistrolgar ydoedd. Fe'i perfformiwyd mewn gofodau cyfyng nes bod y gofod rhwng yr actores, Ffion Dafis, a’r gynulleidfa bron wedi ei ddiddymu. Go brin fod rhaid i mi ddatgan, felly, cymaint yr oeddwn yn edrych ymlaen at y rhagflas hwn o'r ail a'r drydedd rhan yn Pontio ddiwedd Medi.

Annheg, a dibwrpas yn y pen draw efallai, fyddai cymharu’r ddau berfformiad. Yn un peth, elfennau gwahanol o’r un gwaith gorffenedig ydynt. Er i nifer ddatgan nad oedd yr ail a'r drydedd rhan mor ysgytwol â'r rhan gyntaf, rhaid cofio mai dwy ffurf wahanol ydy sgwrs rhwng cymeriadau a monolog. Ac mae'r profiad o weld drama mewn stiwdio ac eistedd hyd braich oddi wrth fonolog yn sicr o greu awyrgylch wahanol. Cyflëwyd yr agwedd fwyaf dirdynnol ar salwch y prif gymeriad, Glenda yn ei monolog yn y rhan gyntaf; nid syndod yw bod ffocws y sgript wedi newid wrth drafod ei hymgais i ddod ati hi'i hun yn yr ail a'r drydedd rhan.

Y tu allan i'r stiwdio yn adeilad Pontio gosodwyd gweithiau celf a oedd yn ymwneud mewn rhyw ffordd â'r cynhyrchiad. Dw i’n hoff o arddull Mirain Fflur, yr artist a fu wrthi’n llunio’r darnau; mae yna ryw brydferthwch maluriedig i'w gwaith, sydd yn arbennig o wir yn achos y deunydd wedi'i ailgylchu a ddefnyddir ganddi. Ar y llaw arall, gallai'r dangosiad fod wedi sefyll ar ei draed ei hun heb yr ychwanegiadau hyn.

Cyfnod datblygu cymharol fyr a gafwyd ac, o ystyried hynny, roedd safon yr actio i’w ganmol. Difyr oedd gweld y datblygiad yng nghymeriad Ffion Dafis ers y rhan gyntaf, a chael gweld ar lwyfan fel pobl o gig a gwaed y cymeriadau a grybwyllwyd ganddi yn y rhan honno. Llwyddodd i bortreadu esblygiad ei chymeriad wrth iddi nesáu at wellhad mewn modd sensitif, gan argyhoeddi ei chynulleidfa unwaith eto. Cafodd Huw Garmon hwyl arni: llwyddodd, gydag ychydig ddeialog yn unig, i gyfleu rhwystredigaeth, ofn a gwylltineb rhywun sydd ar dir hollol ddieithr ac yn brwydro i ddeall pam fod ei wraig heb wella.

Cafwyd ym mhortread Gwenno Hodgkins o Beryl ddarlun o rwystredigaeth debyg, er mai perthynas wahanol, fel ffrind, a oedd ganddi â Glenda. Roedd ei hagwedd ddiystyriol tuag at y broses boenus o wella o salwch meddwl yn argyhoeddi'n llwyr; trwy gyfrwng ei sgyrsiau hi a Glenda y cafwyd nifer helaeth o’r pyliau o ysgafnder hefyd, ac roedd ei hamseru naturiol gomedïaidd yn gaffaeliad.

O dan gyfarwyddyd medrus Iola Ynyr, roedd y cyfuniad o olygfeydd emosiynol, teimladwy a digon cignoeth ar brydiau, a rhai mwy hwyliog, yn gweithio’n dda. Roedd y newid rhwng y llon a’r lleddf yn sydyn iawn ambell dro a hynny'n dra effeithiol; nid oedd yna ormod o un na'r llall a pheth braf oedd hynny — digon anodd yw cynnal cydbwysedd.

Gwnaed defnydd trawiadol o’r gofod actio hefyd. Gosodwyd y llwyfan yn syml: tair cadair, cylch o dywod a cherrig glan môr, a dau droli. Doedd dim angen mwy na hynny. Aildrefnid y cadeiriau'n achlysurol ac roedd hynny'n ddigon i gyfleu newid lleoliad neu amser. Arhosodd y cymeriadau ar y llwyfan drwy gydol y dangosiad a chefais yr argraff fod y cyfan wedi ei deilwra, i raddau helaeth, i’r stiwdio benodol hon. Yn un peth roedd wal gefn y stiwdio yn cael ei defnyddio fel sgrin taflunydd ac er i mi weld defnydd o sgrin ar lwyfan droeon dw i ddim yn meddwl i mi weld tafluniad mor fawr ar lwyfan erioed.

Rhoddodd y fath amlygrwydd naws ychydig yn sinematig i’r perfformiad ac roeddwn yn teimlo ar adegau fel petawn i mewn sinema. Tafluniwyd delweddau ar y wal — glan y môr, tonnau neu’r olygfa o draeth Dinas Dinlle, dyweder. Er bod y delweddau yn amlwg ac yn mynnu sylw, ni theimlwn eu bod yn tynnu oddi ar yr hyn a oedd yn digwydd ar y llwyfan; roeddent yn fodd effeithiol o ategu’r awyrgylch.

Mae awyrgylch yn air pwysig wrth drafod y darnau hyn o Anweledig a does dim dwywaith bod y gwaith sain yn cyfrannu at greu awyrgylch trawiadol. Haws fyddai defnyddio’r term tirwedd sonig nag ‘effeithiau sain’ mewn gwirionedd, gan fod y defnydd o sain yn hynod atmosfferig. Un enghraifft gofiadwy oedd sŵn anadlu’n troi'n sŵn tonnau ar ddechrau’r dangosiad. Roedd cyffyrddiadau bychain, ymddangosiadol syml fel hyn, a thwrw nodyn unigol wrth i Glenda ddal y tegeirian, yn ddigon i fy mherswadio bod y sain, fel y taflunio, yn rhan bwysig o’r gwaith ac anodd yw dychmygu’r cynhyrchiad terfynol hebddynt. I Osian Gwynedd mae’r diolch am hynny.

Creu naws freuddwydiol oedd effaith hyn oll, ac ychwanegodd natur bytiog y dangosiad at hynny wrth i’r naratif neidio o un digwyddiad i’r llall. Gwahanwyd cyfres o olygfeydd gan gyfnodau o ail-drefnu’r llwyfan neu symud a oedd yn ymylu ar ddawnsio creadigol. Nid drwg o beth oedd y naws freuddwydiol, ddarniog hon - cyflëwyd cyfnod gwellhad Glenda dros amser mwy estynedig na’r fflachiadau o’i bywyd a welsom cyn hynny, er enghraifft. Rhaid cyfaddef, serch hynny, bod y symudiadau creadigol yn fy mlino ar adegau. Ar eu gwaethaf, roeddent yno er eu mwyn eu hunain, yn amherthnasol ac yn torri ar y llif yn ddiangen. Ar y llaw arall, o dynnu’r gwaith corfforol hwn o’r cynhyrchiad, mae'n bosib y byddai’n rhy fyr. 

Nid bod y symudiadau hyn heb eu rhinweddau. Yn sicr roedd rhai darnau 'dawns' yn werth eu gweld. Roedd yr olygfa fer lle roedd Huw, cymeriad Huw Garmon, yn codi ei wraig yn ei freichiau ac yn ei chario dan wegian, yn wirioneddol dda. Roedd y symud corfforol yn fodd i adlewyrchu ei ganfyddiad ef o’i rôl yn eu perthynas, ac roedd y gwegian corfforol wrth iddo ei throi hi yn cyd-fynd â’r ing emosiynol a oedd yn amlwg yn rhan greiddiol o'i gymeriad — ing a dorrai i'r wyneb yn achlysurol yn unig.

Fel y byddai rhywun yn disgwyl gan ffan o waith Aled Jones Williams, roedd y ddeialog, i mi, yn taro deuddeg. Cafwyd cymysgedd ddidwyll o ddeialog fwy naturiolaidd a'r arddull farddonol hwnnw sydd yn nodweddiadol o’i waith. Mae gallu Aled Jones Williams i daclo testun astrus mewn modd mor uniongyrchol a gonest yn destun cryn edmygedd gennyf. Roedd rhai cyffyrddiadau - ‘Woblar’ y ci pren, a'r modd y datblygodd tegan fel hwnnw yn drosiad o wellhad o salwch meddwl - yn wirioneddol dda. Syniadau felly sydd wedi aros efo fi ers y perfformiad.

Mae hi’n ddifyr cymharu'r rhannau hyn o Anweledig â drama ddiwethaf Aled Jones Williams, Pridd. Roedd honno’n ddrama hynod Jones-Williamsaidd, tra bod Anweledig fel petai wedi ei hysgrifennu gan lais fymryn yn wahanol.

Mae Anweledig yn awgrymu trywydd newydd a dw i’n mawr edrych ymlaen at weld hynny'n dwyn ffrwyth. Mae un peth yn sicr — bydd y gallu i fynd at galon pethau a phobl yn parhau. Rhaid aros yn amyneddgar, felly, am gael gweld y cynhyrchiad yn ei gyflawnder yn 2017/18.


Cynhyrchwyd drama Llŷr Titus, Drych, gan Gwmni’r Frân Wen yn 2015.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Mae Anweledig yn awgrymu trywydd newydd ... ond bydd y gallu i fynd at galon pethau a phobl yn parhau.

Dyddiad cyhoeddi: 05·10·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Boz Groden

Bu ein cartwnydd yn y Gwrthryfel yn erbyn Difodiant ac yn tynnu lluniau o'r hyn a welai'n digwydd o'i gwmpas yn ystod y pythefnos dwys hwn o brotestio yn Llundain.