Nâzim Hikmet, cyf. Mutlu Konuk Blasing


Life's Good Brother

W W Norton & Company, 192tt, £13.70, 2013

Her Gyfieithu 2017
Cyfansoddi

Her Gyfieithu 2017


Siân Cleaver

Amser darllen: 12 munud

10·08·2017

Cyfieithu cerdd o eiddo Nâzım Hikmet (1902–1963) oedd Her Gyfieithu 2017. Roedd Hikmet yn un o feirdd amlycaf Twrci yn yr ugeinfed ganrif ac fe’i carcharwyd am ei ddaliadau gwleidyddol. Cafodd ei waith ei gyfieithu i fwy na 50 o ieithoedd ond nid i'r Gymraeg - tan nawr.

 

Y gwaith buddugol

Yaşamaya Dair’ gan Nâzim Hikmet, cyfieithiad gan Siân Cleaver


Byw
 

I

Nid ar chwara’ bach y mae byw:

rhaid bod o ddifri calon yn ei gylch,

fel gwiwer, er enghraifft,

hynny yw, heb ddisgwyl dim

y tu hwnt i fyw ei hun,

fel bod byw yn mynd â’ch holl fryd.

Nid ar chwara’ bach y mae byw:

rhaid bod o ddifri calon yn ei gylch,

i’r fath raddau fel y medrwch,

a’ch cefn yn erbyn y wal, a’ch dwylo wedi’u clymu,

neu mewn labordy â chôt wen amdanoch a sbectol mawr,

farw dros eraill – hyd yn oed y sawl

nad ydych yn eu hadnabod,

a gwneud hynny o’ch gwirfodd,

er gwaetha’r ffaith bod byw yn bopeth,

bod byw yn hyfryd o beth.

Rhaid bod o ddifri calon ynghylch byw,

fel y dewiswch, hyd yn oed yn oed yr addewid,

blannu coed olewydd,

ac nid ar gyfer y plant chwaith,

ond am eich bod yn gwadu marwolaeth,

yn ogystal â’i hofni hi.

Am fod byw yn pwyso’n drymach

na marw.
 

II

Dychmygwch ein bod ni’n ddifrifol wael,

ac angen llawdriniaeth;

Dychmygwch na fyddwn, o bosib, yn codi

oddi ar fwrdd y llawfeddyg.

Ond, er ein pryder ynghylch marw’n annhymig,

mi fyddwn ni’n dal i chwerthin uwch ben jôc,

a sbio drwy’r ffenest i weld a ydy hi’n bwrw,

ac aros yn eiddgar am y Newyddion diweddara’.

Dychmygwch ein bod ni’n cwffio

dros achos gwerth chweil;

ein bod ni ar faes y gad,

ac yn y fan honno, ar y diwrnod cyntaf un,

yn y frwydr gyntaf un, yn syrthio’n glewt.

Os felly, mi deimlwn ni ryw chwerwder od,

ond mi ddaliwn ni i boeni’n arw

ynghylch hynt a helynt rhyfel allai bara cyhyd.

Dychmygwch ein bod ni yn y carchar,

yn tynnu at ein pum deg oed;

Dychmygwch fod yna ddeunaw mlynedd ar ôl

cyn iddynt agor y drysau haearn.

Hyd yn oed wedyn,

mi gofleidiwn ni’r byd y tu allan,

ei bobl, ei anifeiliaid, ei ymdrechion, a’i wyntoedd;

mi gofleidiwn ni’r byd y tu hwnt i walia’r carchar.

Rhaid byw

fel pe na bai marw yn bod.
 

III

Mi oerith y blaned hon,

sy’n un seren ymhlith nifer,

heb sôn am fod yn un o’r lleiaf.

Hon, ein daear ni,

rhyw ronyn euraid ar felfed glas.

Mi oerith ein daear ni ryw ddiwrnod,

nid fel talp o rew,

neu gwmwl wedi’i chwalu,

ond mi fydd hi fel cneuen Ffrengig wag

yn rowlio am byth yn y gofod pygddu.

Rhaid i chi alaru dros hyn rŵan –

rhaid i chi deimlo’r tristwch y funud hon –

cymaint â hyn y mae’n rhaid caru’r byd hwn

os ydych am ddweud,

‘Do, mi wnes i fyw’.

 

Am yr enillydd

Daw enillydd Her Gyfieithu 2017, Siân Cleaver, o Gastell-nedd yn wreiddiol, yn yr hen Sir Forgannwg, ond mae hi wedi ymgartrefu bellach yn Nhrefor ger Caernarfon. Mynychodd Ysgol Ramadeg y Merched, Castell-nedd, cyn mynd, yn ddeunaw oed, i Brifysgol Sussex lle’r astudiodd Seicoleg. Aeth yn ei blaen wedyn i weithio fel Seicolegydd Clinigol mewn ardaloedd gwahanol yn Lloegr.

Pan ddychwelodd i Gymru i fyw yn y flwyddyn 2000, roedd hi’n awyddus i wella ei Chymraeg, sy’n ail iaith iddi. I’r perwyl hwnnw, cwblhaodd radd yn y Gymraeg ac MA mewn Astudiaethau Cyfieithu yn y Brifysgol ym Mangor. Ers hynny, mae hi’n mwynhau cystadlaethau cyfieithu ac yn ymddiddori’n bennaf mewn cyfieithu llenyddol – o’r Gymraeg i’r Saesneg ac o’r Saesneg i’r Gymraeg fel ei gilydd.


Ymateb Siân Cleaver i’r Her Gyfieithu

F’ymateb cychwynnol wrth weld natur Her Gyfieithu 2017 oedd teimlo rhyw fymryn bach yn amheus am fy mod i fel arfer yn teimlo mai’r ffordd fwyaf priodol o gyfieithu cerdd yw cael hyd i gyfieithydd sy’n siarad y ddwy iaith dan sylw, a hynny mor agos ag sy’n bosib at safon siaradwr brodorol. Wedi dweud hynny, roeddwn i’n ymwybodol iawn nad yw hyn bob amser yn bosib, yn enwedig pan fydd angen cyfieithu rhwng ieithoedd lleiafrifol. Roeddwn i’n gwbod hefyd fod cyfieithu trwy ddefnyddio testunau ‘pontio’ yn gyffredin iawn yn y byd cyfieithu rhyngwladol sydd ohoni ac nad oedd ’na reswm, felly, i beidio â rhoi cynnig ar yr Her.

Y peth nesa’ a feddyliais oedd mai defnyddiol fyddai cael trafod y gerdd efo siaradwr Tyrceg brodorol a fedrai ymateb mewn ffordd sensitif i’r gerdd wreiddiol a thrafod a dehongli ei chynnwys yn Saesneg neu yn Gymraeg. Fodd bynnag, wnes i ddim oedi’n hir uwch y posibilrwydd hwn am i mi sylweddoli’n fuan iawn nad ydw i’n troi mewn cylchoedd lle roedd hynny’n debyg o ddigwydd!

Penderfynais felly y byddwn i’n dibynnu’n bennaf ar y gerdd bontio Saesneg, ond cyn cychwyn ar y cyfieithiad ei hun, darllenais bob dim oedd ar gael ar-lein am y gerdd ac am awdur y gerdd. Mi wnes i hefyd edrych ar y gerdd wreiddiol (yn hytrach na’i darllen!), mynd drwy’r wybodaeth oedd ar gael ar wefan PEN, a gwrando ar y tâp o’r gerdd yn cael ei hadrodd. Ar ôl gwneud y pethau hyn, roeddwn i’n teimlo mai’r cam pwysig nesa’ oedd trio penderfynu a oedd y cyfieithiad Saesneg ar wefan PEN yn un dibynadwy (methais â dod o hyd i unrhyw gyfieithiadau eraill i’r Saesneg ar-lein). Darllenais y cyfieithiad Ffrangeg, felly, am fy ’mod i’n deall rhywfaint o Ffrangeg a chymharu ei gynnwys â’r cyfieithiad Saesneg. Wedyn, edrychais ar y cyfieithiadau eraill i ieithoedd nad ydw i ddim yn gyfarwydd â nhw – y Sbaeneg a’r Gatalaneg os ydw i’n cofio’n iawn – ac â chymorth Google Translate, roedd modd cymharu eu cynnwys hwythau â’r cyfieithiad Saesneg. Ar ddiwedd hyn i gyd, llwyddais i weld digon o gyfatebiaeth rhwng y cyfieithiadau gwahanol i gasglu bod y cyfieithiad i’r Saesneg yn un dilys (er ei bod hi’n bwysig nodi, wrth gwrs, y gallwn i fod wedi cael f’arwain ar gyfeiliorn os oedd y cyfieithiadau i’r ieithoedd eraill hefyd wedi’u seilio ar y gerdd bontio Saesneg!).

Ar ôl penderfynu bod y cyfieithiad pontio Saesneg yn debyg o fod yn gyfieithiad teg o’r gerdd wreiddiol, darllenais y gerdd bontio yn fanwl er mwyn sicrhau bod gen i ddehongliad personol digon sicr o’i hystyr. Nodais hefyd y pwyntiau canlynol:

  1. bod y llais barddol yn arbennig o afieithus ac angerddol a bod y bardd yn annog y darllenydd i uniaethu â’i brofiad a’i syniadaeth, heb foesoli neu swnio’n bregethwrol;
  2. bod yr ‘annog’ yn cael ei ategu gan ddefnydd helaeth o ailadrodd;
  3. bod yr arddull yn un sgyrsiol ac anffurfiol ac yn creu rhyw naws agos-atoch, er y gellid dadlau hefyd fod fframwaith y gerdd ar y cyfan yn eitha’ ffurfiol.

Wedi nodi’r pethau hyn, dechreuais gyfieithu gan ddilyn y patrwm y byddwn yn ei ddilyn ag unrhyw gerdd, sef aros mor driw â phosib i’r gerdd wreiddiol (yn yr achos hwn, y gerdd bontio Saesneg). Ceisiais sicrhau, ar yr un pryd, bod y cwestiwn, ‘Beth yw’r ffordd fwya’ naturiol o ddweud hyn yn Gymraeg?’ ar flaen fy meddwl drwy’r amser.

Er mwyn creu naws anffurfiol oddi mewn i’r fframwaith ffurfiol, defnyddiais sawl gair ac ymadrodd mwy tafodieithol eu naws fel ‘cwffio’, ‘sbio’ a ‘gwerth chweil’ yn ogystal ag iaith a chystrawen eitha’ ffurfiol. Roeddwn i hefyd yn effro iawn i gyffyrddiadau bychain a fyddai o bosib yn annog darllenwyr Cymraeg i glosio at y gerdd – ‘ oed yr addewid’, er enghraifft, yn hytrach na ‘saith deg oed’. A thrwy gydol y broses, byddwn yn darllen fy nghyfieithiad ar lafar, er mwyn gwneud yn siŵr fy mod yn cynnal y naws sgyrsiol ac nad oedd honno’n cyd-daro â’r elfennau mwy ffurfiol.

At ei gilydd, pan orffennais fy ngherdd i, roeddwn i’n hollol sicr mai ‘cyfieithiad o gyfieithiad’ yn hytrach na chyfieithiad o’r gerdd wreiddiol Dyrceg a oedd gen i. Wedi dweud hynny, fy nheimlad terfynol oedd bod cyfieithu drwy gyfrwng cyfieithiad pontio yn dderbyniol. Roeddwn i hefyd, wrth gwrs, yn llawn ymwybodol o’r ffaith nad yw unrhyw gyfieithiad penodol yn cau’r drws ar gyfieithiadau eraill yn y dyfodol – ac fe allai’r rheiny gael eu cyflawni trwy ddulliau hollol wahanol.


Trefnir yr Her Gyfieithu ar y cyd gan PEN Cymru a Chyfnewidfa Lên Cymru.

Partneriaid Her Gyfieithu 2017: Cyfnewidfa Lên Cymru, Prifysgol Aberystwyth, Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru, Wales PEN Cymru a Phrifysgol Abertawe. Cefnogir Cyfnewidfa Lên Cymru gan Gyngor Celfyddydau Cymru a Phrifysgol Aberystwyth.

Llun: portread o Nâzim Hikmet. Hawlfraint: Bundesarchiv, Bild 183-14809-0004 / Sturm, Horst / CC-BY-SA


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Roeddwn i'n effro iawn i gyffyrddiadau bychain a fyddai'n annog darllenwyr Cymraeg i glosio at y gerdd

Dyddiad cyhoeddi: 10·08·2017

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Mi roeddwn innau fel chithau unwaith. Yn ddiriaeth o foleciwlau. Fe’m ganed ac fe’m maged o’r fron fel baban o’ch rhywogaeth chi.

Ystyriwch eich safle yn nhrefn daear, ar ba begwn o’r echel hon ydych chi’n trigo – daioni ynte drygioni? Tybed a yw pegynnau moesoldeb dynolryw mor glir
i…

Cyfansoddi


Casi Dylan

‘Wennol Bwlch a Chilhollt’ Caryl Lewis oedd y stori a’n cyflwynodd ni i’n gilydd. Stori gariad o’r casgliad Plu (2013), wedi ei hadrodd o safbwynt Emrys, mab fferm a glymwyd i’w aelwyd gan amgylchiadau, ac a arhosodd yno yn y gobaith y dôi ei gariad cyntaf ’nôl ato o’i theithio byd: ‘Roedd…

Dadansoddi


Angharad Closs Stephens

Symudais i Abertawe i fyw ddechrau mis Ionawr 2016, yn ystod y gaeaf hwnnw lle bu hi’n bwrw glaw am bron i ddeufis yn ddi-baid. Gyrrais i lawr mewn car benthyg oherwydd fy mod wedi dinistrio fy nghar fy hun naw mis…

Adolygu


Gruffydd Aled Williams

‘Epig o nofel fydd yn byw yn y cof’ meddai Jon Gower mewn broliant ar glawr y nofel hon. Anodd fyddai anghytuno: o ran rhychwant amser a chymeriadaeth dyma’r fwyaf uchelgeisiol o bum nofel Jerry Hunter, ac, fe ddichon, un o’r nofelau mwyaf uchelgeisiol erioed…

Adolygu


Ceridwen Lloyd-Morgan

Bu pobl yn hoff o wneud rhestri erioed. Cymorth i’r cof, mae’n debyg, oedd diben llawer o’r casgliadau o enwau, ffenomenâu, traddodiadau neu wybodaeth arall a fu’n boblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Ar wahân i’r Trioedd, lle crynhowyd traddodiadau storïol mewn cyfresi o dri, bu bri ar restri o bump, o saith, naw,…