Meic Stephens


Cofnodion

Y Lolfa, 248tt, £9.95, 2012

Cofio Meic Stephens
Dadansoddi

Cofio Meic Stephens

1938-2018


Daniel G Williams

Amser darllen: 4 munud

04·07·2018

‘Iaith carreg fedd’ oedd y Gymraeg i Michael Stephens yn hafau ei arddegau pan fyddai'n gweithio fel torrwr beddau yn ei Drefforest enedigol. Ymhen amser fe drodd Michael yn Meic, a’r iaith ‘yn iaith carreg fy aelwyd’. Disgrifiodd ei hun yn un o blant ‘y Gymru ddiwydiannol, Saesneg ei hiaith ond Gymreigaidd ei chymeriad ... a mab y dosbarth gweithiol’. Yn ei fywyd a’i waith fe gyplysodd y profiad dosbarth gweithiol hwnnw â Chymreictod ieithyddol drwy ddysgu’r iaith, barddoni ynddi a magu

deg o wyrion ac wyresau ... ac mae pob un yn medru’r Gymraeg – fel y gwyddom pan ddônt i Flaen-bedw i ginio dydd Sul a raliganto o gwmpas y tŷ a’r ardd wedyn. Nage pob dysgwr sy’n gallu bragaldian cymaint â hynny; nage pob Cymro iaith gyntaf ‘chwaith.

Ond er iddo chwarae rhan yn ymgyrchoedd cynnar Cymdeithas yr Iaith, er iddo feithrin diddordeb mewn ieithoedd lleiafrifol, codi teulu o Gymry Cymraeg, ac atgyfodi’r Wenhwyseg fel iaith lenyddol yn ei gerddi diweddar, fe ddisgrifiodd ei safbwynt sylfaenol fel hyn:

Do’n ni ddim am roi fy holl egni i frwydr yr iaith tra bod y frwydr boliticaidd heb ei hennill. Do’n ni ddim yn cytuno â dadansoddiad Saunders Lewis, er fy mod yn croesawu ei sialens i hyrwyddo’r iaith drwy weithredu’n uniongyrchol. Ro’dd statws swyddogol yn amcan dilys yn fy nhyb i, ond nid fy musnes i o’dd brwydro drosto. Mwy priodol, yn fy marn i, o’dd bod y Cymry Cymraeg, yn enwedig y rhai a drigai yn yr ardaloedd gwledig a Chymraeg eu hiaith, yn deffro o’u trwmgwsg ac yn ymdrechu dros eu diwylliant eu hunain. Ro’dd yn well ‘da fi weithio yn erbyn y Blaid Lafur yn yr ardaloedd diwydiannol. Hwyrach fod hyn yn wrthun i lawer sy’n darllen y llyfr hwn ond mae ‘na derfyn faint y mae dyn yn gallu ei gyflawni a do’th yw rhannu’r gwaith a chanolbwyntio yn hytrach na brwydro ar sawl ffrynt.

Synhwyrai berygl i’r diwylliant Cymraeg pe gwelid twf Cymreictod hunanhyderus ac iddo ddim lle na pharch i’r Gymraeg. Pwysigrwydd cyfraniad Meic Stephens oedd iddo sicrhau llais diwylliannol nodweddiadol Gymreig i’r di-Gymraeg – yn ogystal â chefnogi a rhoddi lle canolog i’r iaith Gymraeg yn niwylliant y genedl.

Aeth neb ati yn fwy diwyd nag ef i greu’r fframweithiau sefydliadol ar gyfer cyhoeddi, astudio a pharchu diwylliannau llenyddol Cymru. Fel awdur, golygydd ac ysgutor sawl llenor, gweithiodd yn ddiflino i sefydlu a sicrhau parhad bywyd llenyddol ein gwlad, yn arbennig felly yn y Saesneg. Mae yna dalpiau pwysig o hanes diwylliannol Cymru yn ei ysgrifau hunangofiannol: sefydlu’r Academi Gymreig, a’i hadain Saesneg; creu Cyngor y Celfyddydau a fframwaith ar gyfer ariannu llên yng Nghymru; gwleidyddiaeth fewnol sefydliadau diwylliannol Cymru; cychwyn a pharhad Poetry Wales; methiant y cyfnodolyn Arcade; llwyddiant Planet; golygu’r Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru a’r fersiwn Saesneg, ac yn y blaen, ac yn y blaen.

Cadwai un llygad ar y byd gwleidyddol hefyd, gan sefyll dros Plaid Cymru ym Merthyr yn etholiad cyffredinol 1966. Bu’n ffigwr canolog ym mwrlwm gweithgaredd gwleidyddol a diwylliannol y Blaid ym Merthyr yn y chwedegau, gweithgaredd a arweiniodd maes o law at reolaeth o’r cyngor yn 1977. Mae’n anodd credu nad oes gan y Blaid yr un cynghorydd ym Merthyr heddiw. Mynegodd obaith yn ei hunangofiant y byddai arweiniad Leanne Wood yn newid pethau, ond cyfaddefodd mai pwdr oedd y Blaid yng Ngogledd Caerdydd lle bu’n byw ers y saithdegau, er bod ei wraig ofalgar Ruth yn parhau yn hynod weithgar. ‘Cymry Cymraeg o’r dosbarth canol proffesiynol sydd yn perthyn i’r Blaid ar gownt yr iaith yn bennaf’ nododd ac meddai ‘Dyw cynnal garddwest flynyddol ddim yn gyfystyr â gwleidydda yn fy marn i.’ Nid dyn yr arddwest oedd Meic Stephens ond un i dorchi llewys a chael y maen i’r wal. Bydd bywyd Cymru yn dlotach o dipyn heb ei brofiad dwfn, ei frwdfrydedd heintus a’i gymeriad cynnes.

Daw’r dyfyniadau o Cofnodion gan Meic Stephens (Y Lolfa, 2012).


Rhai o gyfrolau Meic Stephens

Linguistic Minorities in Western Europe (J D Lewis, 1976)

The Oxford Companion to the Literature of Wales (OUP, 1986)

Y Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (GPC, 1986)

Poetry 1900-2000 (Library of Wales, Parthian, 2007)

Necrologies: A Book of Welsh Obituaries (Seren, 2008)

Rhys Davies: A Writer's Life (Parthian, 2013)

Wilia: Cerddi 2003-2013 (Barddas, 2014)


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


‘Nid dyn yr arddwest oedd Meic Stephens ond un i dorchi llewys a chael y maen i’r wal. Bydd bywyd Cymru yn dlotach heb ei brofiad dwfn, ei frwdfrydedd heintus a’i gymeriad cynnes’

Dyddiad cyhoeddi: 04·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Jane Aaron

Mae’r elw o werthiant y nofel hon yn mynd tuag at helpu ffoaduriaid rhyfel. Dyna’r hyn mae prif gymeriad Llinynnau, Ceridwen Jeremy, yn ei wneud hefyd, wrth iddi roi lloches yn ei chartref yng nghefn gwlad Ceredigion i ffoaduriaid o’r rhyfel yn Syria, yn ogystal â…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

Bydoedd pell oedd y rhai a lygrwn i, a 'machau ar gontrol pad fy arddegau. Saethu hwrod ar draeth yn Miami; trywanu ellyllod yn Hyrule a Spira, achub Zelda; a liw nos, a'r dref yn dawel, esgyn o'r sybmarîn i hel Natsïaid ynghyd a'u llosgi â'm fflamdaflwr rhwng y sgwâr a'r stryd ... 

Cyfweld


Esyllt Angharad Lewis

Mae Mary Lloyd Jones wedi arddangos yn rheolaidd ers y 60au, yng Nghymru, ym Mhrydain ac yn rhyngwladol. Mae ei gwaith i'w weld mewn nifer o gasgliadau cyhoeddus a phreifat. Bu’n gweithio fel artist preswyl yn yr Iwerddon, Philadelphia, Vermont, yr Eidal, Catalwnia, Rajasthan, yr Alban a Llydaw. Ceir arddangosfa o'i gwaith (25 o baentiadau) yn Oriel Tegfryn,…

Cyfansoddi


Llŷr Gwyn Lewis

O le dwi’n sbio lawr fan hyn, mae pethau’n edrych yn ddu braidd, a gormod rywsut o bren i adael i’r balŵn hwn adael y ddaear; iddo fedru hedeg hyd yn oed o lenwi’r siambar, sori, mor llawn o aer poeth â hyn ... 

Cyfansoddi


Ruth Richards

‘DEW,’ MEDDAI NOW-HOW, gan ryfeddu at lun y Marcwis yn ei deits gwynion, gyda phlethen hir a phagoda ar ei ben. ‘Tydi hwn ddim byd tebyg i’r crach arferol.’ ​Gwenodd Annie arno, ei phenelin yng nghledr un llaw ac un o sigaréts Senior Service Now yn hongian rhwng deufys y llall, mewn ystum a…

Dadansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Yn y byd cyhoeddi, nodir yr Hydref gan Ffair Lyfrau Frankfurt sydd, gyda llaw, yn arddel ei henw swyddogol Almaeneg, Frankfurter Buchmesse, hyd yn oed wrth gyfathrebu’n Saesneg ac yn rhyngwladol. Dyma ganolbwynt y farchnad ar gyfer y diwydiant hwn, gyda dros 7,000 o stondinwyr, 10,000 o newyddiadurwyr,…

Adolygu


Dyfrig Williams

Cyfrol i herio ein persbectif ar fyd gwaith a'r cyd-destun economaidd sy'n ei hybu yw Bullshit Jobs: A Theory gan yr anthropolegydd David Graeber. Mae'r awdur, sydd yn Athro yn yr LSE, eisoes yn adnabyddus am fathu'r slogan y mudiad Occupy Wall Street, 'We are the 99%', ac am…

Cyfansoddi


Frank Olding

Casgliad Frank Olding ddaeth yn ail yng nghystadleuaeth y Goron eleni yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd. Rydym yn falch o gyhoeddi detholiad o'r cerddi ar Ddiwrnod Cenedlaethol Barddoniaeth 2018.