Meic Stephens


Cofnodion

Y Lolfa, 248tt, £9.95, 2012

Cofio Meic Stephens
Dadansoddi

Cofio Meic Stephens

1938-2018


Daniel G Williams

Amser darllen: 4 munud

04·07·2018

‘Iaith carreg fedd’ oedd y Gymraeg i Michael Stephens yn hafau ei arddegau pan fyddai'n gweithio fel torrwr beddau yn ei Drefforest enedigol. Ymhen amser fe drodd Michael yn Meic, a’r iaith ‘yn iaith carreg fy aelwyd’. Disgrifiodd ei hun yn un o blant ‘y Gymru ddiwydiannol, Saesneg ei hiaith ond Gymreigaidd ei chymeriad ... a mab y dosbarth gweithiol’. Yn ei fywyd a’i waith fe gyplysodd y profiad dosbarth gweithiol hwnnw â Chymreictod ieithyddol drwy ddysgu’r iaith, barddoni ynddi a magu

deg o wyrion ac wyresau ... ac mae pob un yn medru’r Gymraeg – fel y gwyddom pan ddônt i Flaen-bedw i ginio dydd Sul a raliganto o gwmpas y tŷ a’r ardd wedyn. Nage pob dysgwr sy’n gallu bragaldian cymaint â hynny; nage pob Cymro iaith gyntaf ‘chwaith.

Ond er iddo chwarae rhan yn ymgyrchoedd cynnar Cymdeithas yr Iaith, er iddo feithrin diddordeb mewn ieithoedd lleiafrifol, codi teulu o Gymry Cymraeg, ac atgyfodi’r Wenhwyseg fel iaith lenyddol yn ei gerddi diweddar, fe ddisgrifiodd ei safbwynt sylfaenol fel hyn:

Do’n ni ddim am roi fy holl egni i frwydr yr iaith tra bod y frwydr boliticaidd heb ei hennill. Do’n ni ddim yn cytuno â dadansoddiad Saunders Lewis, er fy mod yn croesawu ei sialens i hyrwyddo’r iaith drwy weithredu’n uniongyrchol. Ro’dd statws swyddogol yn amcan dilys yn fy nhyb i, ond nid fy musnes i o’dd brwydro drosto. Mwy priodol, yn fy marn i, o’dd bod y Cymry Cymraeg, yn enwedig y rhai a drigai yn yr ardaloedd gwledig a Chymraeg eu hiaith, yn deffro o’u trwmgwsg ac yn ymdrechu dros eu diwylliant eu hunain. Ro’dd yn well ‘da fi weithio yn erbyn y Blaid Lafur yn yr ardaloedd diwydiannol. Hwyrach fod hyn yn wrthun i lawer sy’n darllen y llyfr hwn ond mae ‘na derfyn faint y mae dyn yn gallu ei gyflawni a do’th yw rhannu’r gwaith a chanolbwyntio yn hytrach na brwydro ar sawl ffrynt.

Synhwyrai berygl i’r diwylliant Cymraeg pe gwelid twf Cymreictod hunanhyderus ac iddo ddim lle na pharch i’r Gymraeg. Pwysigrwydd cyfraniad Meic Stephens oedd iddo sicrhau llais diwylliannol nodweddiadol Gymreig i’r di-Gymraeg – yn ogystal â chefnogi a rhoddi lle canolog i’r iaith Gymraeg yn niwylliant y genedl.

Aeth neb ati yn fwy diwyd nag ef i greu’r fframweithiau sefydliadol ar gyfer cyhoeddi, astudio a pharchu diwylliannau llenyddol Cymru. Fel awdur, golygydd ac ysgutor sawl llenor, gweithiodd yn ddiflino i sefydlu a sicrhau parhad bywyd llenyddol ein gwlad, yn arbennig felly yn y Saesneg. Mae yna dalpiau pwysig o hanes diwylliannol Cymru yn ei ysgrifau hunangofiannol: sefydlu’r Academi Gymreig, a’i hadain Saesneg; creu Cyngor y Celfyddydau a fframwaith ar gyfer ariannu llên yng Nghymru; gwleidyddiaeth fewnol sefydliadau diwylliannol Cymru; cychwyn a pharhad Poetry Wales; methiant y cyfnodolyn Arcade; llwyddiant Planet; golygu’r Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru a’r fersiwn Saesneg, ac yn y blaen, ac yn y blaen.

Cadwai un llygad ar y byd gwleidyddol hefyd, gan sefyll dros Plaid Cymru ym Merthyr yn etholiad cyffredinol 1966. Bu’n ffigwr canolog ym mwrlwm gweithgaredd gwleidyddol a diwylliannol y Blaid ym Merthyr yn y chwedegau, gweithgaredd a arweiniodd maes o law at reolaeth o’r cyngor yn 1977. Mae’n anodd credu nad oes gan y Blaid yr un cynghorydd ym Merthyr heddiw. Mynegodd obaith yn ei hunangofiant y byddai arweiniad Leanne Wood yn newid pethau, ond cyfaddefodd mai pwdr oedd y Blaid yng Ngogledd Caerdydd lle bu’n byw ers y saithdegau, er bod ei wraig ofalgar Ruth yn parhau yn hynod weithgar. ‘Cymry Cymraeg o’r dosbarth canol proffesiynol sydd yn perthyn i’r Blaid ar gownt yr iaith yn bennaf’ nododd ac meddai ‘Dyw cynnal garddwest flynyddol ddim yn gyfystyr â gwleidydda yn fy marn i.’ Nid dyn yr arddwest oedd Meic Stephens ond un i dorchi llewys a chael y maen i’r wal. Bydd bywyd Cymru yn dlotach o dipyn heb ei brofiad dwfn, ei frwdfrydedd heintus a’i gymeriad cynnes.

Daw’r dyfyniadau o Cofnodion gan Meic Stephens (Y Lolfa, 2012).


Rhai o gyfrolau Meic Stephens

Linguistic Minorities in Western Europe (J D Lewis, 1976)

The Oxford Companion to the Literature of Wales (OUP, 1986)

Y Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (GPC, 1986)

Poetry 1900-2000 (Library of Wales, Parthian, 2007)

Necrologies: A Book of Welsh Obituaries (Seren, 2008)

Rhys Davies: A Writer's Life (Parthian, 2013)

Wilia: Cerddi 2003-2013 (Barddas, 2014)


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


‘Nid dyn yr arddwest oedd Meic Stephens ond un i dorchi llewys a chael y maen i’r wal. Bydd bywyd Cymru yn dlotach heb ei brofiad dwfn, ei frwdfrydedd heintus a’i gymeriad cynnes’

Dyddiad cyhoeddi: 04·07·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…

Dadansoddi


Dyfan Maredudd Lewis

Alla’i ddim bod yn sicr pryd oedd y tro cyntaf i mi glywed y dawn chorus yn iawn. Rwy’n siŵr fy mod i’n ymwybodol o’r ffenomen cyn i mi glywed y peth ei hun. A hynny, dybiwn i, oherwydd bod yr ymadrodd yn un sy’n gafael.…

Cyfansoddi


Giacomo Leopardi

Cyhoeddir ar ddiwrnod Santes Dwynwen eleni gyfieithiad Saesneg newydd o gasgliad o feddyliau a gwirebau un o awduron mwyaf nodedig yr Eidal, Giacomo Leopardi (1798-1837). Mae Leopardi fwyaf adnabyddus am ei gasgliad o gerddi, Canti (1835), a ystyrir yn un o binaclau llenyddiaeth Eidaleg. Dywedodd Italo Calvino amdano: 'Yr hyn sy'n wyrthiol am…

Dadansoddi


Morgan Owen

Pan symudais, dros dro, i ogledd-orllewin Cymru i fyw mewn cymuned Gymraeg lle mae’r iaith i’w chlywed o hyd yn hollol naturiol – i’r ‘Fro Gymraeg’, beth bynnag yw honno – darganfûm rywbeth annisgwyl: fy mod ers blynyddoedd wedi bod yn atal a chladdu fy nghefndir, sef y Cymoedd.…

Adolygu


Rhys Watkin

Cyflwynwyd cyngerdd o weithiau gan Ralph Vaughan Williams, Lili Boulanger, a’r Gymraes Rhian Samuel gan Gerddorfa Symffoni’r Coleg Cerdd a Drama fis Tachwedd, ar y thema ‘tirluniau’. Roedd cysgod Sul y Cofio a’r Rhyfel Mawr yn drwm ar y rhaglen, a gynhwysai The Lark Ascending (1914) a…

Dadansoddi


Qing Niao

Y diwrnod hwnnw, mi es i fy hen ysgol uwchradd. Dilynais yr un llwybr ag yr arferwn droedio’n ystod fy nhair blynedd yn ddisgybl yno. Bob haf, mae’r sefydliad hwn yn agored am fis ychwanegol ar gyfer y disgyblion sydd ar fin dechrau ar eu…