Dewi Z Phillips


Ffiniau

Y Lolfa, 352tt, £19.95, 2008

Colofnau

Socrates ar y stryd


Huw L Williams

Amser darllen: 4 munud

24·07·2016

Caniatáu i Socrates 'gerdded yn ein plith’, dyna oedd anogaeth yr athronydd o Gymro Dewi Z Phillips yn ei waith ôl-argraffedig, Ffiniau (2007). Apêl glir oedd honno ar i’w gyd-wladwyr gynnig lle i athroniaeth nid yn unig yn ein prifysgolion ond hefyd yn ein bywydau beunyddiol. Mae tinc o chwerwder i'w glywed yn ei eiriau gan fod trai eisoes ar ei ddewis alwedigaeth; roedd adrannau athroniaeth Aberystwyth a Bangor wedi cau wrth i’r ddau sefydliad ailstrwythuro yn yr 80au ac, yn ystod ei ddyddiau olaf, cafodd adran lewyrchus Dewi Z yn Abertawe – adran fyd-enwog ar un adeg – ei datgymalu. Roedd o'r farn bod tueddiad cryf yn ein diwylliant i fod yn ddrwgdybus o athroniaeth, ac i fod yn amddiffynnol wrth ei thrafod.

Mae neges Dewi Z yn glir o ystyried y cyd-destun hwn. Ac eto, onid oes iddi elfen o ddryswch hefyd, o gofio'r math o athroniaeth yr oedd Dewi Z ei hun yn ei harddel? Fel y mwyafrif o’i genhedlaeth yn Abertawe, roedd yn dilyn yn ôl traed Ludwig Wittgenstein (dan arweiniad cadarn ei ladmerydd mwyaf disglair, yr Americanwr o dras Gymreig, Rush Rhees). ‘Gedy athroniaeth y cyfan fel y mae’ – dyna oedd arwyddair yr ysgol hon o athronyddu. Nid rôl athroniaeth yw ymyrryd na gosod llwybrau ein bywydau beunyddiol na chynnig egwyddorion sylfaenol – yn hytrach, ei rôl yw dehongli ein gweithgareddau a’n credoau a datgelu eu synnwyr neu eu dryswch. Ac os felly, onid cadw draw o'r strydoedd ddylai Socrates ei wneud?

La mort de Socrate - David

Ar y llaw arall, mae apêl Dewi Z yn ein hatgoffa nad galw ar athroniaeth i ymddihatru'n llwyr o faterion bywyd bob dydd yr oedd Wittgenstein am ei bod hi'n amhosib i athroniaeth beidio ag ymyrryd â'r byd. Gwrthodai'r ymgais i ddatgan egwyddorion gwaelodol ar sail system fetaffisegol hollgwmpasog. Ar yr un pryd, mae’r broses o ddehongli, datgelu ac adnabod dryswch yn ymyrraeth o fath ynddi'i hun – fel y crefyddwr sydd yn darllen gwaith Dewi Z ar natur gweddi ac yn ei deall o’r newydd. Ac ar sail fy mhrofiad personol innau, yn darllen ac yn arwain myfyrwyr i astudio ei ysgrifau, byddwn yn dadlau y gall astudiaeth o’i athroniaeth ar grefydd ennyn cydymdeimlad a dealltwriaeth o’r bywyd crefyddol ymysg anghredinwyr.

Felly, hyd yn oed yn achos y sawl sydd yn gwrthod cri Marx – mai diben athroniaeth yw newid y byd – cydnabyddir potensial y pwnc i ddylanwadu ar ein bywydau: trwy ein hannog i fyfyrio ar ein ffordd o fyw, ein gwerthoedd a’n cymdeithas ac i geisio eu deall a’u gwerthfawrogi. Pwy fyddai am wadu uchelgais o'r fath? Wel, y Cymry, yn ôl Dewi Z. 

Hawdd fyddai bwrw sen ar y diwylliant ac awgrymu bod athroniaeth yn estron rywsut i'n ffordd o feddwl. Mae yna gynsail hanesyddol i hynny gan na lwyddodd athroniaeth i fwrw gwreiddiau dwfn erioed yng Nghymru. Roedd hwyr-ddyfodiad y prifysgolion yn rhwystr, chwedl Walford Gealy, am fod y pwnc wedi bod ynghlwm wrth y prifysgolion ers academi Platon. Ffactor arall honedig yw gafael crefydd a diwinyddiaeth ar y meddwl Cymreig, nad aeth ati i ymgodymu’n fwriadol â dylanwadau athronyddol tan ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. 

Ai problem o ran delwedd yw hon felly? Rhywbeth i'w wneud â natur datblygiad athroniaeth dros y ganrif ddiwethaf? Y gwir amdani yw nad oes yna gysylltiad amlwg rhwng dirnadaeth Dewi Z o athroniaeth – athroniaeth fel rhan annatod o'r gynhysgaeth gymdeithasol – a natur athroniaeth Eingl-Americanaidd ‘ddadansoddol’, fel y’i harferid gan y brif ffrwd yn ein prifysgolion.  Yn wir, mae rhai athronwyr fel petaent yn ymhyfrydu yn y ffaith nad oes gan athroniaeth swyddogaeth y tu hwnt i’r brifysgol. Mae’n bosib fod hwn yn safbwynt y gellid ei amddiffyn yn achos rhai pynciau mwy astrus a damcaniadol megis ontoleg ac agweddau ar epistemoleg ond, hyd yn oed yn achos y pynciau hynny, mae yna gysylltiadau dyfnion ag elfennau o foeseg y mae iddynt wedd ymarferol amlwg.

Mae trafodaeth fel hon yn mynd â ni at galon y pwnc a’r hyn a ddeallwn fel 'gwir natur athroniaeth' – trafodaeth sydd yn esgor ar wahanol safbwyntiau, a safbwyntiau sydd yn aml yn gwrth-ddweud ei gilydd. Awgrymais droeon bod yna resymau da dros droi, yng Nghymru, at ddealltwriaeth gymharol o athroniaeth, er mwyn deall y maes mewn modd sydd yn fwy ystyrlon i ni – ac mewn modd mwy ymarferol.  Mae’r safbwynt cymharol yn ddadleuol oherwydd ei fod yn awgrymu nad yw athroniaeth yn cychwyn o bwynt Archimedeaidd, y tu hwnt i le ac amser, ond ei fod yn hytrach ynghlwm wrth ddiwylliant a chymuned.  Ac eto, byddai'r rhan fwyaf o'r rheiny sydd yn coleddu’r agwedd honno yn dadlau eu bod yn ceisio cyrraedd cyd-ddealltwriaeth a bod gwybodaeth gyfanfydol yn bosib trwy gyfrwng proses gymharol.

Un dehongliad ymarferol o athroniaeth a ddaw o’r cyd-destun cymharol hwn yw dehongliad yr athronydd ffeministaidd, ddu Kristie Dotson o athroniaeth fel ‘diwylliant ar waith' – yn hytrach na diwylliant academaidd pur. Pwysleisir ganddi fod athroniaeth yn faes sydd yn codi mewn ac sydd ynghlwm â chymuned arbennig, a’r cwestiynau a'r problemau penodol sydd yn tarddu o'r gymuned honno. Egyr hynny, yn ei dro, gil y drws ar ffynonellau y tu hwnt i’r canon cydnabyddedig. Dyma gysylltu athroniaeth yn uniongyrchol felly â’n diwylliant penodol, yn hanesyddol ac yn feunyddiol.   

Ai dyma natur anorfod athroniaeth yn y Gymraeg, felly, fel y dadleua erthygl Steve Edwards yn rhifyn arbennig Gwerddon ar athroniaeth (Ebrill 2016)? Er bod yr arfer wedi dechrau o ddifrif ag athronwyr proffesiynol yn trafod eu gwaith ‘prif ffrwd’ yn y Gymraeg, yn go fuan daeth agwedd amlddisgyblaethol i’r amlwg, trwy wahodd cyfranwyr o feysydd eraill. Mae’r ystod o ddiddordebau sydd i'w gweld yn y cyhoeddiad Efrydiau Athronyddol yn brawf i raddau o 'ddiwylliant ar waith' Dotson – ac mae'r cyfraniadau i'r cyhoeddiad hwnnw yn ymhél â phynciau sydd o ddiddordeb penodol i’r gymuned Gymraeg. 

Dyma draddodiad, ffordd o weithio, y ceisiais gyfrannu ato gyda’r gyfrol Credoau’r Cymry [gweler adolygiad Dafydd Elis-Thomas fan hyn - goln], drwy ymhél â ffigyrau a chysyniadau adnabyddus yn ein hanes fel cenedl, amlygu’r elfennau athronyddol a dangos sut y gellid dadansoddi agweddau o’n hanes deallusol mewn modd athronyddol. Ergyd y gyfrol, rwy’n gobeithio, yw dangos bod athroniaeth yn annog ffordd o feddwl sydd eisoes ynghlwm â'n diwylliant cyfunol; nad rhywbeth dieithr i'r diwylliant hwnnw ydyw a bod gennym bob rheswm i’w harfer. Nid pwnc mohono sydd wedi ei gyfyngu i danseilio neu gwestiynu dilysrwydd ffyrdd eraill o ddadansoddi a mynegi; y mae, yn hytrach, ymhlyg ym mhopeth a wnawn ac yn gallu grymuso a chyfoethogi’r byd deallusol Cymreig. 

Mae hi'n ddiddorol nodi bod cyn-weinidog addysg y llywodraeth Lafur, Huw Lewis, wedi awgrymu y dylid defnyddio athroniaeth i hyrwyddo goddefgarwch a chydymlyniad cymdeithasol yn ein hysgolion. Efallai fod yna gnewyllyn o wirionedd i’r agwedd hon (ond rwy’n amau’n fawr a ddylid gwneud hynny ar draul astudiaethau crefyddol fel yr awgrymir ganddo). Trwy gyd-ddigwyddiad, un o fy mhleserau mwyaf ar hyn o bryd yw cynnal caffi athroniaeth yn Grangetown, gyda grŵp o selogion sydd yn cynnwys Mwslim pybyr, aelod o Fyddin yr Iachawdwriaeth ac anghredinwr o Awstriad. Lle bo awydd i wrando a thrafod, bydd gan athroniaeth y gallu i dynnu pobl ynghyd.

Wedi dweud hynny, ac wrth droi yn ôl at Socrates, roedd yn fwriad pendant ganddo i gwestiynu’r gymdeithas yr oedd yn rhan ohoni, ac i amlygu’r gwrthddywediadau a'r gwendidau a oedd, yn ei farn ef, yn llethu Athen. Nid oes modd osgoi’r agwedd feirniadol sydd ynghlwm ag athroniaeth, sydd yn annog dadorchuddio ffolineb a chwestiynu gwerthoedd yn drwyadl. Mae hwnnw'n arfer y mae angen ei feithrin ar fyrder o gofio natur y drafodaeth gyhoeddus a gafwyd yn arwain at yr etholiad a'r refferendwm yn gynharach eleni. Ffolineb, yn fy marn i, yw hawlio nad yw athroniaeth yn berthnasol i Gymru ac nad oes modd ei dehongli mewn modd cwbl berthnasol i’n bywydau beunyddiol a'n ffordd o fyw. Drwy gyfrwng y golofn hon, edrychaf ymlaen at fynd ag athroniaeth allan i'r stryd. Beth fyddai ymateb Socrates i UKIP?  Beth fyddai gan rai o'n hathronwyr adnabyddus i'w ddweud am natur gwleidyddiaeth ryngwladol gyfoes ac argyfwng y ffoaduriaid sy'n britho traethau Gwlad Groeg? A thybed na all athroniaeth ein cynorthwyo i ddatgelu gwirioneddau am y Gymru gyfoes?

Er gwaetha'r ffydd sydd gennyf yn y pwnc, ac ar ôl tair blynedd mewn swydd sydd yn gofyn am ei siâr o genhadu, nid wyf eto wedi gallu fy narbwyllo fy hun bod Dewi Z yn gwbl anghywir yn ei ddadansoddiad o gyflwr gwrth-athronyddol y Cymry. Cawn weld, am wn i, a fydd yna groeso i Socrates yn ein sefydliadau addysg – heb sôn am ar y stryd!


Mae Huw L Williams yn ddarlithydd mewn athroniaeth ym Mhrifysgol Caerdydd.

Llun: 'La Mort de Socrate' gan Jacques-Louis David. Eiddo cyhoeddus.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Tybed na all athroniaeth ein cynorthwyo i ddatgelu gwirioneddau am y Gymru gyfoes?

Dyddiad cyhoeddi: 24·07·2016

Yn ôl i frig y dudalen

Dadansoddi


Rhys Llwyd

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a…

Cyfansoddi


Elin Haf Gruffydd Jones

Meddai bardd Her Gyfieithu 2019, Julia Fiedorczuk o Wlad Pwyl: ‘Yr hyn sy'n ddelfrydol i mi ydy barddoniaeth sydd yn ymgomio gyda disgyblaethau eraill, er enghraifft bioleg; barddoniaeth sydd yn agored i ystod eang o fodau ac emosiynau, ond sydd hefyd ar yr un pryd yn ostynedig ac yn…

Dadansoddi


Aled Gruffydd Jones

‘La verdad no le interesa a nadie’, nid yw’r gwir o ddiddordeb i neb. Rhain oedd geiriau rhybuddiol ac iasoer un o gyfeillion Javier Cercas pan glywodd am fwriad disyfyd yr awdur i gychwyn cloddio i hanes ac ymdreiddio i feddylfryd ewythr ei fam, y ffasgydd brwdfrydig Manuel…

Dadansoddi


Gareth Leaman

Yn y misoedd diwethaf, ar hyd ac ar led Cymru, daeth dau fudiad protest gwahanol ond rhyng-gysylltiedig i'r amlwg, gan ddod at ei gilydd yn ein prifddinas. Y cyntaf yw'r adain Gymreig i'r mudiad rhyngwladol Extinction Rebellion a fu allan ar y stryd yn…

Dadansoddi


Morgan Owen

Beth yw wyneb poblyddiaeth? Wyneb blinedig, trist, trallodus. Nid yw’r ffromi a’r ysgyrnygu ond crychau egnïol, dros dro, ar y wyneb hwn; yn y dwfn y mae’r casineb yn llechu. A phrin mewn gwirionedd y bydd y casineb hwn yn brigo’n agored yng nghwrs y rhygnu…

Dadansoddi


Bethan Wyn Jones

I mi, un o linellau mwyaf dirdynnol y Gymraeg ydi hon gan Dafydd Namor: ‘Ni ddyly Mai ddeilio mwy.’ Fedra i ddim meddwl am lawer o bethau gwaeth na Mai yn methu deilio. Ond dyma ydi hanfod adroddiad a gyhoeddwyd 6 Mai 2019 gan y…

Adolygu


Rhianwen Daniel

Mae cymhwyso damcaniaeth ôl-drefedigaethol at hanes, diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru wedi dod yn gynyddol ffasiynol dros y blynyddoedd diwethaf. Enghraifft newydd o hyn yw llyfr Martin Johnes, Wales: England’s Colony? Yn y gyfrol hon, dadleuir i'r gwrthwyneb na ddylid dehongli’r berthynas rhwng Cymru a Lloegr mewn termau trefedigaethol.

Cyfansoddi


Boz Groden

Bu ein cartwnydd yn y Gwrthryfel yn erbyn Difodiant ac yn tynnu lluniau o'r hyn a welai'n digwydd o'i gwmpas yn ystod y pythefnos dwys hwn o brotestio yn Llundain.