# Cenedlaetholdeb

Cyfrol sydd wedi ei hysgrifennu gan un o gyfeillion Dafydd Elis-Thomas yw Nation Builder. Fel y mae’r awdur yn cydnabod yn y rhagair mae rhywbeth ychydig yn chwithig am hyn – ‘unorthodox biography’ yw disgrifiad Aled Eirug o’i waith ei hun. Mae’n…

Er fod hwn yn llyfryn gweddol gwta o 144 o dudalennau, mae ei wreiddiau yn hir ac yn gymhleth, ac mae i natur y syniadau a drafodir arwyddocâd byd-eang. Fe ellid crisialu prif themâu y trafodaethau yn ddau gategori bras, sef i ddechrau cyd-destun…

Ar 23 Mawrth 2020, daeth y cyfnod clo cyntaf i rym yn y Deyrnas Unedig yn sgil pandemig Covid-19. Roeddwn i’n feichiog ers saith wythnos â’n hail blentyn ac roedd gen i gynlluniau cyffrous ar gyfer y flwyddyn, gan gynnwys priodas ffrind ym mis Mai a…

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mater o ddewis oedd bod yn Wcreiniad. Fel arfer, byddai trigolion ardaloedd dinesig Wcráin yn siarad ieithoedd eraill bryd hynny, nid Wcreineg: Pwyleg fyddai'r iaith gan amlaf, ac Almaeneg weithiau yn ninasoedd…

Mae cysur i’w gael wrth deimlo dicter moesol: fe wyddoch eich bod ar yr ochr iawn; mae’n cadarnhau eich bod yn berson da. O na bai pawb arall yn gweld pethau yn eglur fel y chi; fe fyddai’r broblem wedyn wedi ei datrys.  I’r rheiny sy’n gweld…

Nodwedd amlwg ar y gymdeithas Gymreig gyfoes yw fod y ‘meddwl Cymraeg’ yn cael ei ddisodli gan y meddwl Saesneg, hyd yn oed mewn trafodaethau trwy gyfrwng y Gymraeg. Yn rhannol, mae a wnelo hyn â’r amodau materol sydd wedi arwain at ddirywiad y…

Y tro cyntaf imi gyfarfod Leanne Wood yn y cnawd, teimlai’n hollol reddfol i ni gofleidio ein gilydd. Dim ysgwyd llaw, dim cusanu’r aer ar naill ochr y foch, ond cwtsh go iawn. A fallai mai dyma un o’r pethau mwyaf nodweddiadol amdani fel ffigwr…

Bob dydd Gwener am dros flwyddyn a hanner, bu protestwyr ar strydoedd dinasoedd a threfi Algeria. Ond daeth y pla, a gyda hynny pallodd y protestiadau. Yn wreiddiol, egin y gwrthdystio – yr hirak – oedd penderfyniad arweinydd y wlad ar y pryd,…

Yn y flwyddyn 2015 teithiodd 1,032,408 o ffoaduriaid i wledydd Ewrop trwy groesi Môr y Canoldir. Cyn cyrraedd pen eu taith, bu farw 3,771. Yn 2016, yn ôl Asiantaeth Ffoaduriaid y Cenhedloedd Unedig, llwyddodd 373,652 i wneud y daith mewn cychod…

Yn y ddwy erthygl flaenorol yn y gyfres hon o dair ar ddechrau cyfnod argyfwng Covid-19, trafodais wendidau’r drefn wleidyddol yng Nghymru. Roedd y gyntaf yn dadansoddi natur dawedog ein diwylliant dan gysgod unbleidiaeth, a’r ail yn damcaniaethu…

Ysgrifennais eisoes am y dawelyddiaeth wleidyddol sy'n nodweddu diwylliant gwleidyddol Cymru dan unbleidiaeth Llafur, a sut y mae hyn wedi dod yn anhawster amlycach byth yn ystod argyfwng pandemig Covid-19. Ers hynny, a phryder yn cynyddu,…

Wrth ymbaratoi at Etholiad Cyffredinol Rhagfyr 2019, gwnaed datganiad trawiadol gan arweinydd Plaid Cymru, Adam Price. Galwad ydoedd ar i Gymru gael ei thrin fel un o’r myrdd genhedloedd a phobloedd a ddioddefodd dan law yr Ymerodraeth Brydeinig –…

Fel pawb roeddwn wedi clywed yn y newyddion am yr hyn ddigwyddodd ger Madrid ar 24 Hydref, sef codi gweddillion y Cadfridog Francisco Franco o'i fedd yn y Valle de los Caidos a'u trosglwyddo i feddrod teuluol yn y brifddinas. Digwyddodd hyn wedi…

Dros y misoedd diwethaf aeth llawer ati i baentio ‘Cofiwch Dryweryn’ ar waliau ac adeiladau ar hyd a lled Cymru. O blith y rhai a welais i – mewn mannau cyhoeddus ac ar blatfform trydar – mae’r arwyddion fel petaent yn golygu amrywiol bethau i…

Yn 1974, bu R Tudur Jones yn ddylanwadol wrth i Blaid Cymru geisio penderfynu lle y safai ar y sbectrwm dde-chwith. Roedd Tudur Jones, fel Gwynfor, yn credu na ddylai Plaid Cymru ildio i rethreg yr oes, hynny yw na ddylai ddatgan a oedd yn blaid…