Coflenni llysieuol

Amcan y gyfrol hon yw archwilio’r ‘human dossiers’, fel mae’r awdur yn eu galw, sydd wedi crynhoi o amgylch planhigion, ac yn benodol, ac er gwaethaf y teitl, y planhigion hynny sydd i’w cael yn Ynysoedd Prydain. Er bod adlais o ‘For Wales, see England’ yn y teitl anffodus braidd hwn, mae’r awdur yn cydnabod yn llawen Gymru a’r iaith Gymraeg, gan fwrw cyfeiriad at Feddygon Myddfai yn ei ragair, a chan restru degau o enwau Cymraeg ar blanhigion amrywiol trwy gydol y gyfrol (a hefyd enwau Gwyddeleg, Cernyweg, a Gaeleg). Yn wir, mae’n ymserchu’n arben-nig mewn enwau, ac yn aml yn cynnwys tudalen gyfan ohonynt, yn bennaf enwau tafodieithol Saesneg.

Ond nid llyfr naturiaethwr na botanegydd yw hwn – fel y cyfryw. Mae’n tynnu ynghyd ffynonellau hanesyddol amrywiol, yn bennaf llysieulyfrau o ddechrau’r cyfnod modern cynnar, gan gynnwys rhai hudolus a gwrachaidd eu bwriad, ond hefyd dalpau o ddysg yr awduron clasurol, megis Dioscorides a Pliny. Ar ben hynny, mae’n ychwanegu haenau o lên gwerin a llenyddiaethau hynafol Ynysoedd Prydain, rhai’r Celtiaid a’r Eingl-Sacsoniaid fel ei gilydd. I gyfannu’r wledd, mae’n dyfynnu’n hael o lenyddiaeth ddiweddarach. Mae’n werth cofio taw bardd uchel ei fri oedd Geoffrey Grigson. Cyfiawnha ei fenter swynol fel hyn: ‘This is a book I wanted myself, and a book, it seems, which no one else would write.’ Gwiw o beth! Dyma gyfrol am berthynas pobl â phlanhigion, a sut y maent wedi eu dychmygu, eu defnyddio, a’u meithrin. Neu am sut y bu i ni gydymwreiddio.

Fe roes ambell un o’r cofnodion ddigon i mi gnoi cil arno. Cefais wybod taw un o’r enwau Saesneg ar erwain yn Sir Benfro yw ‘Meadow-queen’. Brenhines y weir-glodd yw un o’r enwau Cymraeg arno, wrth gwrs, a fflachiodd y syniad am ennyd taw cyfieithiad o’r Gymraeg yw hwn; ond eto, o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg y daw’r cofnod cyntaf o’r enw Cymraeg, yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru, felly dyna fy anfon i dyrchu (a thyrchaf o hyd). Rhwng yr hanesion a’r enwau, codir caeaid o sgyfarnogod yn y gyfrol hon. Caf fy atgoffa ryw ychydig o’r gyfrol gampus honno Meddyginiaethau Gwerin Cymru (2017), pe bai honno wedi mynd i gyfeiriad mwy llenyddol a rhyfedd-braf.

Yn olaf, ychwanegir at gyfaredd y gyfrol hon gan y torluniau pren cain sydd wedi eu hatgynhyrchu o lysieulyfrau cyfandirol yr unfed ganrif ar bymtheg (rhai Almaenig yn bennaf).