Golau a thywyllwch

Louise Glück (Wikimedia Commons)

It had occurred to me that all human beings are divided
into those who wish to move forward
and those who wish to go back.

— ‘Faithful and Virtuous Night’, Louise Glück

Yn y bar Americanaidd o’r enw Denny’s o’n i, wedi talu fy mil yen Siapaneaidd am yfed-faint-a-fynnwn-i: te gwyrdd oer, te haidd brown, coffi du cryf, a’r New Yorker ar y bwrdd o’m blaen. Roedd y geiriau Saesneg fel balm i’m enaid – mor hawdd i’w darllen, yn datgelu eu hystyr i mi heb i mi frwydro yn erbyn y Kanji anhysbys. Ac ar un tudalen, roedd cerdd o’r enw ‘An Adventure’. Llinellau eithriadol o hardd, agored, teimladau heb eu cuddio gan drosiad neu iaith dlws: roedd y llais hwn yn siarad yn eglur ac yn uniongyrchol. Ym mhob cornel o’m mywyd ar y pryd roedd yna gymhlethdod, ond fan hyn, ar y tudalen, roedd symlrwydd. Symlrwydd heb golli yr un mymryn o ddyfnder na grym. Yn ofalus, torrais y gerdd mas, plygu’r tudalen yn sgwâr bach a’i roi yn fy mhwrs. Roedd y tudalen mor denau, mor fregus ... Yn yr ysgol drannoeth, dangosais y gerdd i’m ffrind, bardd arbrofol. Edrych: geiriau hardd o’r Unol Daleithiau. Geiriau sydd yn siarad am y dyfodol, am farwolaeth, am gariad ... Rhaid imi gyfaddef bod fy ffrind wedi troi ei thrwyn ar yr iaith eglur, ond cynyddu'r agosatrwydd rhyngof i a'r gerdd hon wnaeth ei hymateb, rhyngof fi a llais y bardd o’r enw Louise Glück.

Po fwyaf rwy’n dysgu amdani, po fwyaf rwy’n ei hedmygu. Mae’n debyg bod tryloywder a gonestrwydd Glück yn ymestyn o’i barddoniaeth i’w bywyd. Sut gall unrhyw un fethu ag edmygu person a ysgrifennodd (yn ei chyflwyniad i flodeugerdd o farddoniaeth cylchgronau Americanaidd a olygwyd ganddi), ‘I do not believe excellence always finds its way into magazines’ a ‘this book should not be regarded as an anthology of the memorable work of a period, but as a culling’? Am ei phedair cyfrol gyntaf, mae hi’n nodi, yn ddiflewyn ar dafod, ‘the books contained here haven't been changed, which doesn't mean the poems couldn't be improved’. Efallai erbyn hyn y byddwch chi’n gofyn, ond a yw personoliaeth y bardd yn gwneud unrhyw wahaniaeth? Y gwaith sy’n bwysig. Gwir. Ond dywedodd Glück – p’un a yw hi’n iawn neu beidio – ‘poems are autobiography ... divested of the trappings of chronology and comment’. Felly, mae ei bywyd a’i byd-olwg yn rhan o’i gwaith: ei brwydr gynnar yn erbyn anorecsia, y blynyddoedd yr oedd hi’n mynychu sesiynau therapi, y chwaer a fu farw cyn iddi hi gael ei geni, ei phrofiad fel athrawes a darlithydd yn Vermont, ei phrofiad fel mam, ei huchelgais fel merch ifanc nad yw wedi lleihau dros y blynyddoedd. Mae’r profiadau hyn i gyd yna, yn y cerddi. Yn baradocsaidd, mae’r ffaith bod Glück yn gallu cyfeirio at y pynciau personol hyn yn ei cherddi – marwolaeth, barddoniaeth, teulu, cariad, yr ysbryd – yn gwneud ei gwaith yn lenyddiaeth sy’n agored i bawb. Yng ngeiriau beirniaid y Wobr Nobel: ‘[Glück’s] austere beauty makes individual existence universal.’ 

Dwi ddim yn siŵr am y gair ‘austere‘. O leiaf, pan rwyf yn darllen Glück nid oes dim byd oer na chaled yn y cerddi. Efallai bod ‘austere’ yn cyfeirio at y synnwyr o’r hyn sydd ar goll, sydd heb ei ddweud, yr hyn y mae Glück yn ei alw’n ‘the unfinished quality of great poetry’. Nodwedd yw hon sydd yn ein hatgoffa ni o adfeilion, neu o gelf wedi’i difrodi; celf anghyflawn sydd yn cyfeirio at gyd-destun ehangach. Gwelwn hyn ym mhennill cyntaf ‘The Past’, sydd yn disgrifio’r hyn sy’n absennol wrth iddi hi ddisgrifio’r presennol:

Small light in the sky appearing
Suddenly between
Two pine boughs, their fine needles

Now etched onto the radiant surface
And above this
High, feathery heaven – 

Yn y casgliad Faithful and Virtuous Night (2014), mae'r ddelweddaeth yn canolbwyntio ar ddeuoliaeth bur – golau/tywyllwch, dydd/nos, tywod/eira, unigedd/teulu. Megis mewn haiku, mae’r geiriau cyffredin yn datblygu, ac yn adleisio, mewn cyfosodiad â’i gilydd. Mae’r teitl ‘The Past’, er enghraifft, yn rhoi cyd-destun newydd, eang, i’r golau prin yn yr awyr rhwng dwy gangen pinwydden. Symuda Glück yn rhwydd rhwng y neilltuol (y binwydden) a’r haniaethol (y nefoedd), rhwng cof a’r golau anwadal. Eto, yn ‘An Adventure’, mae hi’n symud yn naturiol o syniad eang, annealladwy (marwolaeth) i deimlad cyfarwydd i lawer:

I was, you will understand, entering the kingdom of death
Though why the landscape was so conventional
I could not say. Here, too, the days were very long
while the years were very short.

Marwolaeth yw un o themâu pwysicaf Glück (‘I’ve written about death since I could write’). Mae gen i wastad ddiddordeb yn niweddglo bywyd hefyd – efallai oherwydd nad ydym fel cymdeithas orllewinol yn siarad yn aml am farwolaeth, nes bod hynny wedi datblygu'n fath o dabŵ. Mae ei gwaith yn llawn siwrneiau – trên, cwch, awyren, yn teithio o blentyndod i henaint ac o henaint i blentyndod. Does yna ddim ffin gadarn rhwng y gorffennol a’r presennol chwaith. Mae ysbrydion y meirw yn ei dilyn hi trwy gydol ei bywyd: ‘All around, the dead were cheering me on, the joy of finding them / obliterated by the task of responding to them –’

Nid oedd y dasg o ymateb i feirniaid y Wobr Nobel yn hawdd i Glück chwaith. ‘Drwgdybus’ oedd ei hymateb cyntaf i’r llais Swedaidd ar y ffôn. Mewn cyfweliad gyda’r New York Times, dywedodd hi: ‘I come from a country that is not thought fondly of now, and I’m white, and we’ve had all the prizes. So it seemed extremely unlikely that I would ever have this particular event to deal with in my life.’ Fel ei rhagair i’r flodeugerdd Americanaidd a olygodd, mae Glück yn onest ac yn uniongyrchol ei barn. Nid oes unrhyw beth yn ddiogel rhag ei golwg beirniadol. Er ei bod hi’n hapus i ennill y wobr, mae ei hymateb yn dweud yn glir – paham fi? Paham nawr? Efallai bod ganddi bwynt. Wrth gwrs, mae Glück yn haeddu’r Wobr Nobel, ond mewn gwirionedd mae awduron haeddiannol eraill yn bodoli. Awduron gwyn â bydolwg gorllewinol sydd wedi dod i’r brig dro ar ôl tro yn hanes y wobr Nobel ar gyfer llenyddiaeth. Mae gwobrau arall – fel gwobr y Booker eleni – yn ceisio creu llenyddiaeth Saesneg sydd yn fwy cynhwysol, ond nid yw’n ymddangos bod hyn yn digwydd gyda’r Nobel. Fel llinellau cyntaf yr ysgrif hon, ‘all human beings are divided / into those who wish to move forward / and those who wish to go back’. Mae’n debyg bod beirniaid y Nobel yn perthyn i’r ail garfan.  

Ond does dim ots am y gwobrau, nac oes? Y peth pwysig yw’r gwaith llenyddol. O leiaf, mae’r ffaith bod Glück wedi ennill yn golygu bod llawer mwy o bobl yn mynd i ddarllen ei gwaith. Mae ei llyfrau barddoniaeth wedi eu gwerthu i gyd ar wefan ei chyhoeddwr ym Mhrydain, Carcanet, sydd yn arwydd da. Efallai bod yna rywun arall nawr yn cario cerdd ganddi yn ei phoced neu ei phwrs, yn dod o hyd i gysur yn ei llais, sydd yn siarad am fywyd Glück ond yn goleuo bywyd arall ...

Dyma eiriau Glück o'r gerdd ‘Faithful and Virtuous Night’ i gloi: 

I think here I will leave you. It has come to seem
There is no perfect ending. 
Indeed, there are infinite endings.
Or perhaps, once one begins, 
There are only endings.