# Geiriau

‘Mwya’r hwrjio, mwya’r eisiau.’ Mae gan bob teulu, am wn i, ei ddywediadau neu ei idiomau unigryw ei hun. A dyma un o’n teulu ni – nid ydyw, hyd y gwn, wedi ymledu ymhellach. Wrth y bwrdd bwyd y byddai i’w glywed, fel rheol. Os oedd tafell o fara…

A ninnau ar drothwy’r Nadolig, mae’n siŵr y bydd sawl pâr o fenig yn eu cael eu hunain mewn hosan cyn bo hir. Ac wrth feddwl am y gair hosan (benthyciad ar ffurf gynnar ar y Saesneg hose) a’r gair maneg, fe’m trawyd gan y ffaith fod glove yn un o’r…

Pam y bydd ieithoedd yn benthyg geiriau gan ei gilydd? Dyma gwestiwn sydd gyn hyned ag unrhyw un ym maes ieithyddiaeth. Ambell dro, bydd ateb syml yn ymgynnig. Onid yn sgil arbenigedd pensaernïol y Rhufeiniaid y daeth geiriau megis ffenestr, pont a…

Cwestiwn cwis tafarn ichi – pa air Cymraeg yw’r unig un sy’n dechrau â’r llythrennau nio? Ac na chewch, chewch chi ddim cyfri geiriau sydd wedi eu treiglo (ond roedd hi’n werth gofyn). Fel y gŵyr sawl un ohonoch, mae’n siŵr, nionyn yw’r ateb. Ac os…

Yn y rhestr o eiriau newydd sydd wedi eu cynnwys yn yr Oxford English Dictionary eleni y mae cnwd da o fenthyciadau Cymraeg. Mae hyn yn haeddu sylw am fod benthyciadau o’r Gymraeg i’r Saesneg yn brin, yn arbennig o gofio bod y ddwy iaith yn…

O ran cefndir teuluol a phrofiad personol, mae’n debyg fy mod yn fwy o greadur dinas a diwydiant nag ydwyf o hogyn cefn gwlad. I’m hynafiaid mewn gwahanol rannau o Gymru a Lloegr, gwenithfaen rhagor na gwenith, a dociau rhagor na defaid, oedd y ffon…

‘Mae wedi dod at ei goed,’ meddai rhywun amdanaf rywdro. Ym mhob iaith, neu o leiaf ym mhob iaith sydd i’w chlywed mewn mannau coediog, cawn ddywediadau ac idiomau sydd wedi eu seilio ar bren. Wrth ddod at ein coed mi fyddwn – am wn i – yn dychwelyd…

Erbyn hyn mae marwor y ddadl am newid arwyddair Eisteddfod Ryngwladol Llangollen wedi oeri rhywfaint, er ei fod yn mudlosgi o hyd. Fel y gŵyr pawb, mynegwyd awydd gan gynhyrchydd gweithredol yr eisteddfod honno i ymwrthod â chwpled T Gwynn…

Cenedl sy’n hoff o gadeiriau yw’r Cymry. Ers canrifoedd, maent yn gwobrwyo eu prifeirdd â chadeiriau ac maent hefyd yn chwannog i roi’r gair cadair yn enw ar rai o’u mynyddoedd uchaf. Maent wedi llwyddo i estyn ystyr y gair i gyfeiriadau eraill…

Ar 3 Ebrill 1969, fe gofnododd Richard Burton sylw yn ei ddyddiadur ynghylch deunydd darllen ei wraig: ‘E is reading a long fat novel about the Mafia called The Godfather which she says is badly written but un-put-downable.’ Roedd Elizabeth Taylor…

‘Gymrwch chi ’paned?’ meddai hi. A minnau wedi treulio cymaint o’r ddwy flynedd ddiwethaf dan glo, roedd cael cynnig fel hwn yn brofiad i’w werthfawrogi. Yn wir, dylwn fod wedi gwneud yn fawr ohono’n syth. Ond mae gen i ofn na lwyddais i gyflawni…

‘Ble mae’r bêl?’ ‘Yn y sietin!’ ‘Yn be?’ ‘Y sietin?’ ‘Ble mae’r sietin?’ ‘Fanna!’ ‘Dwi’m yn gallu ei weld o?’ ‘Fanna!’ Rhyw sgwrs fel hyn a wnaeth imi ddechrau sylwi bod y fath beth â thafodiaith i’w chael yn y Gymraeg. Ar y cae y tu ôl i Ysgol…

Mae ambell ddadl am y Gymraeg wedi hen droi’n sombi ieithyddol. Cyn gynted ag y bydd yn ymddangos i bawb fod y creadur wedi ei ddifa, ei ladd a’i briddo’n derfynol, yna bydd yn atgyfodi, nid fel Lasarus, ond ar ffurf rhyw ddrychiolaeth fud a byddar…

Mae cyfnod y cloi erbyn hyn wedi troi’n gyfnodau cloi. Wrth i’r rheolau a’r canllawiau lacio a thynhau am yn ail yn unol â llanw a thrai’r feirws, mae ein gorwelion hwythau wedi agosáu ac ymbellhau. Mae ein llyfrgelloedd wedi ymateb yn ddiflino er…