Cyfansoddi

Cyhoeddi enillydd Her Gyfieithu 2018

Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018


Ned Thomas

09·08·2018

Y feirniadaeth

Braf oedd cael cymaint â deuddeg yn ymgeisio yn yr Her Gyfieithu eleni. Ers i PEN Cymru a'r Gyfnewidfa Lên noddi'r gystadleuaeth dyma'r nifer mwyaf a gafwyd yn cystadlu ar yr ochr Gymraeg, a hynny pan oedd gofyn cyfieithu o iaith leiafrifol. Yr esboniad, o bosib, yw bod y Gatalaneg yn iaith led-dryloyw i'r rhai sydd yn medru'r ieithoedd Lladin eraill, a chystal imi gyfaddef mai yn hwyr yn y dydd a thrwy'r Sbaeneg yn bennaf y deuthum innau at y Gatalaneg. Ond mae tebygrwydd arwynebol yn gallu bod yn beth peryglus hefyd. Mae'n annog neidio i gasgliadau, ac yr oedd rhai enghreifftiau o gyfieithwyr yn gwneud hynny'n fyrbwyll yn y gwaith a ddaeth i law.

Fel y nodir yn y cyflwyniad, mae'r gerdd yn un o blith nifer a ymddangosodd ar wefan newyddion Vilaweb pan wahoddwyd beirdd Catalwnia i ymateb i refferendwm 1 Hydref 2017 a'r digwyddiadau ddeilliodd o hynny. Prin fod angen imi eich atgoffa o drais y Guardia Civil y diwrnod hwnnw ac urddas eu gwrthwynebwyr di-drais. Yn dilyn datgan annibyniaeth carcharwyd nifer o wleidyddion a threfnwyr y refferendwm, ac aeth eraill yn alltud. Cyhuddwyd cannoedd o bobl gyffredin hefyd am iddynt hyrwyddo'r refferendwm mewn rhyw ffordd neu'i gilydd. Yn ddyddiol yr oedd degau o filoedd, yn wir, cannoedd o filoedd o bobl, yn protestio ar y strydoedd. Teitl cyffredinol y gyfres o gerddi a ymddangosodd ar Vilaweb oedd Proclames de Llibertat. Yn y cyd-destun hwn ceir mwy nag un ystyr i'r gair Llibertat - rhyddid cenedlaethol, rhyddid i'r rhai sydd yn y carchar, a rhyddid seicolegol. Sylwch ar y llinell gyntaf: 'Ers dyddiau rwyt ti'n gweiddi ar y strydoedd nad oes arnat ofn.'

Nid yw cael achos cyfiawn, fodd bynnag, yn gwarantu cerdd lwyddiannus o angenrheidrwydd. Darllenais y gyfres gyfan ar Vilaweb a chael y rhan fwyaf  o'r cerddi braidd yn rhy uniongyrchol ac amlwg eu neges. Yr hyn sydd yn apelio ataf i yn y gerdd a ddewiswyd ar gyfer y gystadleuaeth yw'r tyndra mewnol - tyndra rhwng geiriau a sylwedd; rhwng grym moesol y datgan cyhoeddus fod pawb yn gyfwerth a'r rhwystredigaeth o orfod derbyn bod y grym milwrol yn nwylo eraill; rhwng y bloeddio sloganau 'sydd i fod i achub y byd' a'r anallu i gynnig unrhyw gysur gwirioneddol.

Y llinell sy'n crynhoi'r tyndra hwn yw'r un a ail-adroddir yma ac acw drwy'r gerdd: 'pro arribes a casa i no pots cantar.' (Ond rwyt ti'n cyrraedd adref ac yn methu canu). Dyma fyrdwn y gerdd yn ystyr syniadol a cherddorol y gair hwnnw. Ac fel sy'n bosibl mewn barddoniaeth, mae'r llinell yn dweud dau beth gwahanol ar yr un pryd: mae'n dweud nad oes modd canu, ac eto i gyd, mae'r llinell ei hun yn canu, a thrwy hynny'n dangos yr hyn sy'n mynd ar goll.

Roedd hi'n bwysig i mi fod y llinell hon hefyd yn canu yn y cyfieithiad. Roedd nifer yn cadw'r gair canu nes diwedd y llinell, e.e. 'Ond cyrhaeddi di adref ac ni fedri ganu' sydd yn gyfieithiad di-fai; yr oedd eraill wedi dewis cadw yn nes at oslef a melodi'r gwreiddiol gan orffen gyda sill acennog, e.e.  'Wrth gyrraedd dy aelwyd - distawa dy gân'.

Pwy yw'r 'ti' a anerchir yn y gerdd? Mi allai fod yn rhywun agos at y bardd ac yn byw dan yr un to; neu mi all mai'r bardd sy'n siarad â hi ei hun. Wrth gyfieithu nid oes angen dewis - gellir yn hawdd cadw'r amwyster - ond y tebygrwydd yw mai annerch yr hunan y mae'r bardd, yn enwedig o gofio bod hithau'n gantores. Ceir un man yn y gerdd, yn y drydedd linell o'r diwedd, lle mae'r terfyniadau benywaidd yn y geiriau 'sola' ac 'arraulida' yn dangos mai merch a anerchir. Sut mae cyfleu hynny mewn cyfieithiad Cymraeg? Dim ond un ymgeisydd (sef Barcud) fentrodd wneud, a hynny'n ddeheuig iawn: 'Ac ar dy ben dy hun, ferch,/ yn cyrcydu'n y gornel weddïo'.

Yr oedd sylwi ar hyn efallai'n gwneud hi'n haws deall llinell fwyaf tywyll y gerdd, sef 'Aturarem la fam penjant els davantals' (Rhown derfyn ar newyn gan hongian y ffedogau). Bodlonodd rhai ar gyfieithiad air am air o'r fath. Bu eraill yn ceisio dehongli ystyr yr hongian - ai rhoi'r ffedogau i gadw oedd yr ystyr? A sut y byddai hynny'n ffitio'r ddadl? Ar ôl pendroni'n hir, cofiais yn sydyn imi ddarllen ar wefan Vilaweb am brotest Diwrnod y Merched eleni (2018). Drwy wledydd Sbaen gofynnwyd i ferched fynd ar streic o'i gwaith cyflogedig ac o'i gwaith domestig, ac ymgasglu yn y strydoedd. Petaent yn gorfod aros yn y tŷ i wneud gwaith gofal, gofynnwyd iddynt hongian eu ffedogau o'r ffenestri a'r balconïau. Slogan y diwrnod oedd Ens Aturem - Rydym ar stop!  Dyma felly linell yn y gerdd sydd yn adleisio'r slogan hwnnw, yn cyfeirio at y ffedogau ac yn ehangu ystyr Llibertat i gynnwys rhyddid merched hefyd. Ysgrifennwyd y gerdd ym mis Tachwedd 2017, cyn streic fawr 2018, ond mi fu streic ar raddfa lai'r flwyddyn flaenorol, neu efallai fod y bardd yn rhan o baratoadau 2018. Ond dyna yn ddi-os y mae'r gerdd yn cyfeirio ato, ac un ymgeisydd yn unig (Ffugenw: Rhu Tywi) ddewisodd grogi'r ffedogau o'r ffenestri. Cynigiodd neb droednodyn!

Roedd symud rhwng diwylliannau yn gwestiwn a gododd mewn ffordd wahanol wrth gyfieithu'r bedwaredd linell 'i dels temors en farem flors' (air am air 'o'r ofnau fe wnawn flodau'). Dewisodd mwy nag un gyfeirio at stori Blodeuwedd. Roedd symud y gerdd i'r byd Cymreig yn beth mentrus ac eto'n beryglus. O wneud cymhariaeth, ble mae'r cyfochredd yn cychwyn a ble mae'n gorffen? Mae dewiniaeth Gwydion yn cyd-redeg yn dda ag alcemi'r gerdd Gatalaneg. Os mynd ymhellach a sôn yn rhy fanwl am Blodeuwedd mae cwestiynau'n dechrau codi ynghylch faint o gyfochredd gwirioneddol sydd. Felly cynildeb piau hi.

Roedd hon yn gystadleuaeth ddifyr ond anodd ei beirniadu. Yr oedd pob un o'r chwech uchaf mewn rhai mannau yn rhagori ar y lleill a bu rhaid imi gydbwyso ffactorau tra gwahanol. Yr oedd rhai wedi cadw'n agos iawn at drefn y llinellau gwreiddiol heb amharchu cystrawen naturiol y Gymraeg; eiddo Cathryn oedd y cyfieithiad mwyaf manwl gywir yn y dosbarth hwnnw, ac rwyf am gydnabod hynny wrth ei henwi. Ond yr oedd eraill wedi mentro mwy gan newid y ffurf a'r drefn yn sylweddol gan lwyddo, ar yr un pryd, i gadw ysbryd a neges y gerdd wreiddiol. Rhu Tywi sydd ar ben y dosbarth hwnnw oherwydd menter ddisgybledig y gwaith. A dyma'r cyfieithydd sydd yn cael y wobr eleni ac yn llawn haeddu hynny. Mae'n bleser cyhoeddi mai Llewelyn Hopwood yw Rhu TywiNed Thomas
 

Y cyfieithiad buddugol o gerdd (ddi-deitl) Laia Martínez i López

gan Llewelyn Hopwood

Rwyt ddyddiau o floeddio ar strydoedd.
Rwyt ddyddiau’n ddifraw.
Nôl adref – rwyt fud.

Byddwn fel Gwydion
Ac o’r ofnau, gwnawn flodau:
ar blacard gosodi di’r gadlef.
Nôl adref – rwyt fud.

A beth wyddwn ni am alcemi?
A beth y gwn i am bwysau aur a’r elfennau?

Arbrofwn; taflwn
baent bras dros y muriau:
Mae pob enaid byw yn gyfwerth â’i gilydd.
Nôl adref – rwyt fud.

Gwyrdrown y newyn,
Crogwn ein ffedogau o’n ffenestri
a gwrthsefyll pob gwarchae â bara a chaws:
a thithau’n bwrw brawddeg er achub y byd.
Nôl adref – rwyt fud.

Yn gwrcwd unig mewn cilfach o weddi,
agori dy geg mewn anobaith, a holi:
pa ddiben yw bloeddio
heb allu cysuro?

LML, 3ydd o Dachwedd

 

Y gerdd wreiddiol

Fa dies que crides pels carrers que no tens por.
Prò arribes a casa ―i no pots cantar.
Esdevindrem alquimistes
i dels temors, en farem flors:
escrius la consigna a les pancartes.
Prò arribes a casa ―i no pots cantar.
Què coi en sabem, de l’alquímia, nosaltres?
Què coi en sé, jo, del pes de l’or, de la substància?
Per fer l’experiment, pintem ben gran als murs
que valen el mateix totes les ànimes.
Prò arribes a casa ―i no pots cantar.
Aturarem la fam penjant els davantals
i resistint el setge amb pa i formatge:
etzibes la resposta que ha de salvar el món.
Prò arribes a casa ―i no pots cantar.
I sola, arraulida al racó de la pregària,
obres la boca en desesper i demanes:
per què tanta veu, si no us puc dar consol?

LML, 3 novembre


Brodor o Langynnwr ger Caerfyrddin yw Llewelyn Hopwood sydd bellach yn byw ac yn astudio yn Rhydychen. Yn ogystal â cherddoriaeth a phêl droed, hanes a ieithoedd sy’n mynd â'i fryd.


Mae O’r Pedwar Gwynt yn gyhoeddiad annibynnol. Mae pob tanysgrifiad a chyfraniad yn hynod werthfawr wrth geisio sicrhau dyfodol llewyrchus i’r cylchgrawn.


Dyddiad cyhoeddi: 09·08·2018

Yn ôl i frig y dudalen

Adolygu


Llio Mai Hughes

Nos Wener, 15 Mawrth, perfformiodd Cymdeithas John Gwilym Jones eu cynhyrchiad cyntaf yn Stiwdio Pontio, Bangor. Ac Eto Nid Myfi oedd y ddrama, a phob tocyn wedi’i werthu. Roedd Pontio yn llawn bwrlwm wrth i’r dorf ymgasglu; yn eu mysg roedd myfyrwyr, cyn-fyfyrwyr, darlithwyr,…

Cyfansoddi


Emyr Lewis

Mae Lana Turner 'di colapsio! O'n i'n trotian heibio ac yn sydyn ddechreuodd hi fwrw glaw a bwrw eira a deudist di ei bod hi'n bwrw cenllysg ond mae cenllysg yn dy hitio di ar dy ben yn galad felly go iawn ... 

Adolygu


Angharad Tomos

Da oedd gweld y theatr yn Pontio yn gyfforddus lawn ar nos Iau, 21 Chwefror ar gyfer y ddrama Anweledig. Roedd y cynhwysion cywir ar gyfer noson dda yno – Ffion Dafis yn gwneud sioe un wraig, ac Aled Jones Williams yn awdur. Ychwanegwch ddyfeisgarwch…

Dadansoddi


Huw L Williams

Undod – sy’n sefyll dros annibyniaeth radical i Gymru – yw un o’r grwpiau diweddaraf i ymuno â’r mudiad ehangach #indywales. Mae ambell ymateb i ddyfodiad y grŵp hwn wedi bod yn ddadlennol. Holwyd yn lled gyson ‘Pam?’, gyda rhai yn ei ystyried fel rhaniad diangen, eraill yn mynnu…

Dadansoddi


Sioned Puw Rowlands

Ar yr ymosodiadau gwrth-Semitaidd yn Ffrainc yr wythnos hon.

Roeddwn i'n methu â dod dros y ffaith ei bod hi'n gwisgo wig; byddwn yn ei dychmygu yn ei dynnu i ddatgelu pen moel, yn gyfrinachol, yng ngŵydd ei gŵr; gwnaethwn fy ngorau i wthio'r…

Adolygu


Sioned Puw Rowlands

Wrth edrych am yn ôl i'r saithdegau a thurio cof plentyndod, synhwyraf bâr o lygaid yn serio'r tywyllwch. Ymhlith y gwmnïaeth a aeth yn bapur wal ymwybod wrth i mi aeddfedu, ynghanol cymdeithas ddigon ecsentrig Mary Vaughan Jones, gwelaf lygaid dolefus a phenderfynol…

Adolygu


Angharad Penrhyn Jones

Mae Gwn Glân Beibl Budr yn albwm sydd yn cydio yn eich calon o’r dechrau un ac yn gwrthod llacio gafael tan y nodyn olaf. Mae i’r caneuon hyn deimlad elfennol, oesol. Dyma albwm tywyll, dirdynnol; mae’n gynnil ac yn treiddio i’ch cwsg, yn tarfu ar eich…

Adolygu


Ceri Williams

Nodweddir perfformiadau Public Service Broadcasting gan gyfuniad unigryw o gerddoriaeth roc electronig egnïol a ffilmiau archif gwreiddiol – 'think Pathé meets Pet Shop Boys,' meddai'r Guardian. Trefnwyd y daith ddiweddaraf, a ddaeth i Ganolfan Gelfyddydau Pontardawe yn yr hydref, ar gefn llwyddiant yr albwm Every Valley.

Dyma un…